POWSTANIE LISTOPADOWE

Od chwili wybuchu powstania listopadowego, przez kr├│tki okres wolno┼Ťci i nast─Öpuj─ůce po nim d┼éugie lata niewoli bi┼╝uteria patriotyczna wiernie towarzyszy┼éa spo┼éecze┼ästwu w jego walce o niepodleg┼éo┼Ť─ç, o┼╝ywia┼éa patriotycznego ducha narodu, rozbudza┼éa kolejne nadzieje. Bi┼╝uteria upami─Ötnia┼éa nie tylko zwyci─Östwa polskiego or─Ö┼╝a czy chwa┼é─Ö kolejnych bohater├│w powsta┼äczych, ale upowszechnia┼éa og├│lne idee narodowe. Wizerunek Or┼éa lub tarcza z Or┼éem i Pogoni─ů sta┼éy si─Ö symbolami patriotycznej woli i d─ů┼╝e┼ä narodu. God┼éa te upowszechnia┼éa r├│wnie┼╝ okoliczno┼Ťciowa poezja patriotyczna, wezwanie: ÔÇ×Do broni, bracia, do broni, pod znakiem Or┼éa i PogoniÔÇŁ, by┼éo refrenem wielu wierszy i pie┼Ťni powsta┼äczych. Dlatego te┼╝ Orze┼é lub po┼é─ůczenie Or┼éa z Pogoni─ů by┼éy g┼é├│wnymi elementami symbolicznymi r├│┼╝nych kompozycji patriotycznych.

W okresie tym powstawa┼éy rozmaite pami─ůtki narodowe, takie jak krzy┼╝yki, broszki, szpilki do krawat├│w, spinki do mankiet├│w, bransolety, zegarki, notesy i sztambuchy, nadal jednak najbardziej popularne by┼éy pier┼Ťcienie. Pier┼Ťcienie te najcz─Ö┼Ťciej maj─ů kszta┼ét sygnet├│w z nalutowan─ů tarcz─ů, na kt├│rej znajduje si─Ö Orze┼é i Pogo┼ä na tle czerwono-b┼é─Ökitnej emalii. Po bokach tarczy wyst─Öpuj─ů emblematy wojskowe, takie jak szable, czaka u┼éa┼äskie, lance, pistolety, lufy armatnie, konfederatki, kosy, proporczyki, krzy┼╝e kawalerskie. Na obr─ůczkach od wewn─ůtrz umieszczane s─ů -napisy patriotyczne lub data wybuchu powstania, p├│┼║niej daty kolejnych rocznic. Pier┼Ťcienie te, w przeciwie┼ästwie do masowej bi┼╝uterii narodowej z okresu manifestacji i powstania styczniowego, odznaczaj─ů si─Ö staranniejszym wykonaniem i bardziej oszcz─Ödnym u┼╝yciem symboliki patriotycznej. Upowszechni┼éy si─Ö one w czasie powstania i p├│┼║niej z okazji uroczy┼Ťcie obchodzonych rocznic. W Warszawie a┼╝ do upadku powstania czczono obchodem 29 dzie┼ä miesi─ůca.

Pier┼Ťcienie z Or┼éem i Pogoni─ů szczeg├│lnie popularne by┼éy w Warszawie i na terenie Kr├│lestwa Polskiego. W Galicji ze wzgl─Ödu na represje wykszta┼éci┼éa si─Ö nowa ich odmiana z tzw. skrytk─ů, os┼éaniaj─ůc─ů tarcz─Ö herbow─ů.

Obok najbardziej typowych i popularnych pier┼Ťcieni z powstaniem listopadowym wi─ů┼╝e si─Ö r├│wnie┼╝ bi┼╝uteria wykonywana dla uczczenia bohater├│w powstania. Pier┼Ťcienie upowszechniaj─ů wizerunki przyw├│dc├│w, przypominaj─ů stoczone bitwy. Umieszczone s─ů na nich cz─Östo r├│┼╝ne napisy patriotyczne i okoliczno┼Ťciowe. Wydaje si─Ö, ┼╝e ten typ pier┼Ťcieni, mniej popularny, wykonywany by┼é na konkretne zam├│wienia okre┼Ťlonych grup czy os├│b wi─ů┼╝─ůcych swoje nadzieje na niepodleg┼éo┼Ť─ç z aktualnym bohaterem powstania. Znane s─ů pier┼Ťcienie z miniaturowymi wizerunkami gen. J├│zefa Sowi┼äskiego, gen. Jana Skrzyneckiego, pier┼Ťcienie ┼╝elazne z napisem: ÔÇ×Ch┼éopicki: I Dictator Pol. 5.X-bris 1830ÔÇŁ (data og┼éoszenia dyktatury – 5 XII), obr─ůczka mosi─Ö┼╝na z napisem:

ÔÇŁDwernickiÔÇŁ, pier┼Ťcie┼ä ┼╝elazny lub srebrny z napisem: ÔÇ×Xi─ů┼╝e Adam Jerzy Czartoryski P[rezes] R[z─ůdu] N[arodowego] 1831ÔÇŁ; Unikalnym egzemplarzem jest pier┼Ťcie┼ä ┼╝elazny z napisem na granatowej emalii: ÔÇ×Wolno┼Ť─ç lub ┼Ümier─çÔÇŁ, na obr─ůczce od wewn─ůtrz data: ,,29-go Listopada 1830ÔÇŁ. Pier┼Ťcienie te wed┼éug tradycji nosili uczestnicy ataku na Belweder.

W┼Ťr├│d innych pami─ůtek wykonanych dla uczczenia bohater├│w powstania popularne by┼éy tabakierki, fajki, fili┼╝anki, papiero┼Ťnice, pozytywki, makatki, ok┼éadki sztambuch├│w z wizerunkami bohater├│w i napisami okoliczno┼Ťciowymi. Pami─ůtki te, odznaczaj─ůce si─Ö rozmaito┼Ťci─ů pomys┼é├│w i kompozycji, zaspokaja┼éy indywidualne . upodobania w┼éa┼Ťcicieli.

Z powstaniem listopadowym, w powszechnym odczuciu, najbardziej jednak kojarzy si─Ö bi┼╝uteria i pami─ůtki wykonane dla uczczenia bitwy o Olszynk─Ö Grochowsk─ů. Nale┼╝─ů one do serii pami─ůtek upami─Ötniaj─ůcych bitwy stoczone przez wojska powsta┼äcze. Osnute narodow─ů legend─ů, przedstawione na rycinach, spopularyzowane w poezji okoliczno┼Ťciowej, bitwy pod Ostro┼é─Ök─ů, D─Öbem Wielkim, Stoczkiem, Grochowem, Wol─ů i Warszaw─ů upami─Ötnione zosta┼éy r├│wnie┼╝ w serii miniaturowych medalionik├│w. Bitwa o Olszynk─Ö Grochowsk─ů, stoczona 25 lutego 1831 r., sta┼éa si─Ö narodow─ů legend─ů. Z Olszynk─ů Grochowsk─ů wi─ů┼╝e si─Ö te┼╝ najwi─Öksza rozmaito┼Ť─ç pami─ůtek patriotycznych. Tradycja jej pozosta┼éa trwa┼éym symbolem walki o niepodleg┼éo┼Ť─ç, a uroczy┼Ťcie obchodzona w 1861 r. trzydziesta rocznica tej bitwy zapocz─ůtkowa┼éa okres masowych manifestacji patriotycznych.

W┼Ťr├│d tego typu pami─ůtek wyr├│┼╝niaj─ů si─Ö krzy┼╝yki zwane potocznie krzy┼╝ykami z Olszynki. Wed┼éug tradycji wykonywane by┼éy z ga┼é─ůzek olch rosn─ůcych na polu bitwy pod Grochowem. Noszono je w kraju i na emigracji jako symbole chwa┼éy narodowej. Pomys┼é wykonania krzy┼╝yk├│w tradycja ┼é─ůczy z inicjatyw─ů Klaudyny Potockiej i Adama Mickiewicza. Krzy┼╝yk├│w tych, wed┼éug tradycji, wykonano niewielk─ů, okre┼Ťlon─ů liczb─Ö i dlatego ka┼╝dy zachowany egzemplarz uchodzi za szczeg├│lnie cenny i unikalny. Nie deprecjonuj─ůc znaczenia krzy┼╝yk├│w jako cennych narodowych pami─ůtek, wydaje si─Ö, ┼╝e rzeczywisto┼Ť─ç przekre┼Ťla t─Ö legend─Ö. S─ůdz─ůc po liczbie zachowanych egzemplarzy w zbiorach muzealnych, prywatnych czy wymienionych w starych katalogach by┼éy one popularn─ů pami─ůtk─ů wykonywan─ů r├│wnie┼╝ z okazji kolejnych rocznic.

Samo autorstwo pomys┼éu wykonania krzy┼╝yk├│w budzi r├│wnie┼╝ pewne w─ůtpliwo┼Ťci. ÔÇ×Kurier PolskiÔÇŁ z 1831 r. pisze: ÔÇ×Pomys┼éowo┼Ť─ç warszawian zamierza zu┼╝ytkowa─ç driewo s┼éynnej Olszynki wyrobem z niego tabakierek pami─ůtkowych i innych drobiazg├│wÔÇŁ. W┼Ťr├│d tych bli┼╝ej nieokre┼Ťlonych drobiazg├│w mieszcz─ů si─Ö zapewne krzy┼╝yki, obr─ůczki z┼éote z drzazgami olszyny, igielniki dr─ů┼╝one z ga┼é─ůzek, kubki srebrne z denkami lub pokrywkami z drewna olszyny, ci tak┼╝e ┼Ťci─Öte ga┼é─ůzki olch rosn─ůcych na polu bitwy. Wydaje si─Ö, ┼╝e rozmaite pami─ůtki z ga┼é─ůzek olch rosn─ůcych na polach Grochowa wykonywano r├│wnie┼╝ na emigracji. ÔÇ×Gazeta WarszawskaÔÇŁ z 18 kwietnia 1831 r. i ÔÇ×Dziennik Powszechny KrajowyÔÇŁ z 17 kwietnia zamieszczaj─ů list z Berlina z pro┼Ťb─ů ÔÇ× … aby na wieczn─ů rzeczy pami─ůtk─Ö przys┼éano cho─ç cokolwiek drzewa z Olszynki Grochowskiej tyle ws┼éawionej d. 25 lutegoÔÇŁ. Nasuwa si─Ö przypuszczenie, ┼╝e drewno te zamierzano wykorzysta─ç do wyrobu pami─ůtek.

Krzy┼╝yki wyst─Öpowa┼éy w paru odmianach kompozycyjnych. Najbardziej typowe by┼éy egzemplarze wykonane z cienkich ga┼é─ůzek, o ramionach zako┼äczonych z┼éotymi skuwkami. Na z┼é─ůczeniu ramion umieszczano prostok─ůtn─ů z┼éot─ů tabliczk─Ö z wyrytym dwustronnie napisem: ÔÇ×Z OlszynkiÔÇŁ i dat─ů: ,,25 lutego 1831 r.ÔÇŁ Znane s─ů r├│wnie┼╝ krzy┼╝yki zako┼äczone rogowymi lub ko┼Ťcianymi ga┼ékami, z ┼╝elazn─ů tabliczk─ů lub g┼éadkie krzy┼╝yki drewniane. Na tabliczkach na z┼é─ůczeniu ramion krzy┼╝yk├│w opr├│cz miejsca i daty wyst─Öpuj─ů r├│wnie┼╝ tarcze z Or┼éem i Pogoni─ů, rzadziej miniatury wodz├│w powstania, np. krzy┼╝yk ze z┼éot─ů skrytk─ů, w kt├│rej umieszczona jest miniatura gen. J├│zefa Sowi┼äskiego. Wyst─Öpuj─ů te┼╝ drobne r├│┼╝nice formalne w rozmieszczeniu napis├│w, szczeg├│┼éach dekoracyjnych skuwek i tabliczki, grubo┼Ťci ga┼é─ůzek, wielko┼Ťci krzy┼╝yk├│w.

Forma kompozycyjna krzy┼╝yka z Olszynki wyst─Öpuje r├│wnie┼╝ w bi┼╝uterii okresu manifestacji patriotycznych i powstania styczniowego, szczeg├│lnie w broszkach w kszta┼écie koron cierniowych, w kt├│rych jednym z symboli s─ů imitacje krzy┼╝yk├│w z Olszynki.

Innymi popularnymi symbolami powstania listopadowego by┼éy tr├│jkolorowe kokardy, nawi─ůzuj─ůce do rewolucyjnej kokardy francuskiej, ale tak┼╝e do barw konfederacji barskiej i bia┼éej kokardy z munduru polskiego z czas├│w Kr├│lestwa. Lewica powsta┼äcza, cz┼éonkowie Towarzystwa Patriotycznego nosili kokardy tr├│jkolorowe, przeciwnicy – kokardy bia┼ée. Sprawa kokardy narodowej by┼éa przedmiotem d┼éugich spor├│w i dyskusji, dopiero Sejm uchwa┼é─ů z 7 lutego 1831 r. uchwali┼é ┬Ěkokard─Ö narodow─ů w barwach bia┼éo-czerwonych.

Prezentowane w katalogu kokardy, wykonane r─Öcznie i bardzo niestarannie, noszone by┼éy powszechnie przez ludno┼Ť─ç cywiln─ů, demonstruj─ůc─ů w ten spos├│b swoje poparcie dla powstania. Tradycja kokard tr├│jkolorowych i bia┼éo-czerwonych ┼╝ywa by┼éa r├│wnie┼╝ w czasie obchod├│w rocznicowych powstania i potem w okresie manifestacji patriotycznych z lat 1861-1862.

W zbiorach Muzeum Historycznego w┼Ťr├│d pami─ůtek zwi─ůzanych z powstaniem listopadowym znajduje si─Ö kilkana┼Ťcie egzemplarzy or┼é├│w wojskowych i kokard narodowych. Orze┼é Bia┼éy figurowa┼é powszechnie jako god┼éo Ksi─Östwa Warszawskiego. W Kr├│lestwie Polskim po 1815 r. w. ks. Konstanty zakwestionowa┼é u┼╝ywanie or┼éa jako samoistnego herbu narodowego i kaza┼é go umieszcza─ç na piersi dwug┼éowego or┼éa rosyjskiego. St─ůd zrozumia┼éa popularno┼Ť─ç Or┼éa ÔÇ×wyzwolonego z klatkiÔÇŁ w okresie powstania. W latach 18151830 Orze┼é pozosta┼é tylko jako powszechny znak wojska polskiego. Przyj─ů┼é wtedy sta┼é─ů form─Ö kompozycyjn─ů, wyra┼╝aj─ůc─ů si─Ö w rysunku Or┼éa i umieszczeniu go, z. nielicznymi wyj─ůtkami, na tarczy amazonek. Or┼éy bito wed┼éug r├│┼╝nych sztanc i z r├│┼╝nych metali, st─ůd te┼╝ wynika┼éy drobne r├│┼╝nice w rysunku, kompozycji detali, wielko┼Ťci, a przede wszystkim w poziomie wykonania. Or┼éy oficerskie, zwykle staranniej wykonane, bito w blasze srebrnej lub srebrzonej, koron┬ź, dzi├│b, szpony, a cz─Östo i numer pu┼éku z┼éocono. Na tarczy amazonek, obok numer├│w pu┼ékowych, umieszczano emblematy formacji wojskowych. Or┼éy ┼╝o┼énierskie, bite najcz─Ö┼Ťciej w blasze cynowej, mia┼éy t┬ź sam─ů form┬ź kompozycyjn─ů, a r├│┼╝ni┼éy si─Ö g┼é├│wnie poziomem wykonania. Or┼éy wojskowe wykonywane by┼éy cz─Östo w firmach specjalizuj─ůcych si─Ö w produkcji guzik├│w mundurowych. W Warszawie wykonywano je m. in. w firmie guzikarskiej Ludwika Jedicke przy ul. Leszno.

W okresie powstania upowszechni┼éa si─Ö moda na noszenie kokard narodowych z wizerunkiem Or┼éa. cz─Ö┼Ť─ç z nich stanowi┼éy kokardy mundurowe, inne noszone by┼éy powszechnie jako symbole narodowe i znaki patriotyczne. Korespondent krakowski ÔÇ×Kuriera WarszawskiegoÔÇŁ w grudniu 1830 r. donosi┼é: ÔÇ×Nikogo w mie┼Ťcie nie obaczy si─Ö jak z bia┼é─ů kokard─ůÔÇŁ. W Warszawie liczni producenci kokard narodowych zamieszczali og┼éoszenia handlowe w prasie codziennej. Kokardy narodowe z Or┼éem, ÔÇ×pi─Öknie zdobioneÔÇŁ, po 5 z┼é sztuka, poleca┼éa znana firma z┼éotnicza J. Lilpopa. Masow─ů produkcj─ů kokard bia┼éo lakierowanych, z Or┼éem na czerwonym polu, zajmowa┼éa si─Ö fabryka Wyrob├│w Metalowych i Lakierowanych K. Mintera. Wykonywano tu r├│┼╝ne w gatunku rodzaje kokard w cenie od 20 gr do 1 z┼é 15 gr. Tutaj te┼╝ mo┼╝na by┼éo naby─ç orze┼éki ze z┼éoconymi koronami. Kokardy mundurowe ÔÇ×z or┼éami stosownie do przepisuÔÇŁ i or┼éy do ┼éadownic poleca┼éa firma S. Hudszona przy ul. D┼éugiej. Guziki mundurowe z cyny angielskiej przeznaczone dla Gwardii Narodowej oraz kokardy oferowa┼é zak┼éad J. Wolkiewicza przy ul. Freta. Og┼éoszenia zamieszcza┼éy r├│wnie┼╝ osoby zajmuj─ůce si─Ö malowaniem or┼é├│w, jak np. ÔÇ×Podpisany posiadaj─ůcy dok┼éadny wz├│r Or┼éa Polskiego maluje takowe dla r├│┼╝nych zak┼éad├│w i dla ka┼╝dego, przy ul. ┼Üwi─Ötokrzyskiej M. ┼üypaczewskiÔÇŁ.

 

 

34. Pier┼Ťcie┼ä z owaln─ů, srebrn─ů tarcz─ů, na kt├│rej Orze┼é i Pogo┼ä pod koron─ů. Na obr─ůczce ryty motyw panoplii oraz napis: ÔÇ×Pami─ůtka 29 lis. 1830ÔÇŁ. Z┼éoto, srebro, 0 19 mm.
MHW 1941. Dar Jadwigi Płużyckiej-Wege, 1957.
Wed┼éug informacji uzyskanych od ofiarodawczyni pier┼Ťcie┼ä stanowi pami─ůtk─Ö rodzinn─ů. Nale┼╝a┼é do Scholastyki z Wysockich Giera┼étowskiej, kt├│ra otrzyma┼éa go na pami─ůtk─Ö od Tekli Owczarskiej, zes┼éanej na Syberi─Ö po upadku powstania listopadowego. Jest to najbardziej popularny typ pier┼Ťcienia patriotycznego z okresu powstania listopadowego. Pier┼Ťcienie takie noszono w okresie powstania, wykonywano je te┼╝ z okazji kolejnych rocznic. Ten typ pier┼Ťcienia, z niewielkimi zmianami kompozycyjnymi, przetrwa┼é do czas├│w powstania styczniowego. W p├│┼║niejszych egzemplarzach cz─Östo wyst─Öpuj─ů na obr─ůczce napisy: ÔÇ×Bo┼╝e zbaw Polsk─ÖÔÇŁ, umieszczone na czarnej emalii. Pier┼Ťcienie te wyst─Öpowa┼éy w paru odmianach polegaj─ůcych na r├│┼╝nicy metalu (z┼éoto, srebro, ┼╝elazo), sposobie przedstawienia herb├│w na czerwono-b┼é─Ökitnej emalii lub bitych w srebrze, na rozmieszczeniu i rysunku panoplii, tre┼Ťci napis├│w i dat. Sta┼éym elementem jest kszta┼ét pier┼Ťcienia w formie sygnetu oraz tarcza z Or┼éem i Pogoni─ů. Na niekt├│rych egzemplarzach na wewn─Ötrznym obwodzie obr─ůczki grawerowano monogramy lub nazwiska w┼éa┼Ťcicieli. Mniej popularn─ů odmian─ů pier┼Ťcieni z Or┼éem i Pogoni─ů by┼éy egzemplarze z napisami:
ÔÇŁUsque ad finemÔÇŁ i ÔÇ×Wytrwawszy w cierpieniu wytrwaycie w obronieÔÇŁ. Tre┼Ť─ç napis├│w sugeruje, ┼╝e powsta┼éy one w okresie walk powsta┼äczych.
Bibl.: Jaworski, s. 51-59, poz. 52-70; Szeptycka, Wspomnienia, s. 122, 123; Muzeum WP. Inw., poz. 875-881; Kat. wystawy powstania listopadowego, Lw├│w, poz. 673-689, Pozna┼ä, poz. 433, 444-446; Zbiory Polskiego Muzeum w Rapperswilu, poz. 690; Kat. zbior├│w L. Goc1a, t. III, poz. 10; Dary i nabytki, poz. 392; Bigoszewska, ÔÇ×Kolekcjoner PolskiÔÇŁ nr 10 z wrze┼Ťnia 1973.

 

35. Pier┼Ťcie┼ä z owaln─ů tarcz─ů, na kt├│rej Orze┼é i Pogo┼ä na tle czerwono-b┼é─Ökitnej emalii. Na obr─ůczce stylizowane motywy ro┼Ťlinne na tle granatowej emalii.
Srebro, emalia, 0 25 mm, tarcza 17 x 14 mm. MHW 133/Ph.

 

36. Pier┼Ťcie┼ä z owaln─ů tarcz─ů, na kt├│rej Orze┼é i Pogo┼ä, na obr─ůczce, z obu stron tarczy, emblematy wojenne.
Srebro, 0 27 mm, tarcza 17 x 14 mm. MHW 134/Ph.

 

37. Pier┼Ťcie┼ä z owaln─ů tarcz─ů, na kt├│rej Orze┼é i Pogo┼ä, na obr─ůczce, z obu stron tarczy, emblematy wojenne.
┼╗elazo, 0 20 mm, tarcza 15x 12 mm. MHW 189/Ph.
Wed┼éug tradycji narodowej pier┼Ťcienie ┼╝elazne wykonywane by┼éy z armat rosyjskich zdobytych przez powsta┼äc├│w.

 

38. Pier┼Ťcie┼ä ze z┼éot─ů skrytk─ů, wewn─ůtrz kt├│rej srebrny medalionik z Or┼éem i Pogoni─ů. Obr─ůczka dekorowana emblematami wojennymi, od wewn─ůtrz wy┼éo┼╝ona z┼éotem.
Żelazo, złoto, srebro, 021 mm, wieczko skrytki 16 x 12 mm. MHW 199/Ph.
Ciekawa, rzadka odmiana pier┼Ťcieni, w kt├│rych ze wzgl─Ödu na represje symbole patriotyczne umieszczano w tzw. skrytkach.

 

39. Pier┼Ťcionek ze srebrn─ů tarcz─ů, na kt├│rej Orze┼é i Pogo┼ä na tle czerwono-b┼é─Ökitnej emalii. Obr─ůczka od zewn─ůtrz ze ┼Ťladami czarnej emalii, na kt├│rej tle emblematy wojenne i napis:
ÔÇŁBo┼╝e zbaw Polsk─ÖÔÇŁ.
Złoto, srebro, emalia, 0 18 mm. MHW 198/Ph.
Wydaje si─Ö, ┼╝e tego typu pier┼Ťcienie noszono bezpo┼Ťrednio po upadku powstania. ┼Üwiadczy o tym napis oraz u┼╝ycie czarnej emalii jako symbolu ┼╝a┼éoby.

 

40. Pier┼Ťcie┼ä ze srebrnym Or┼éem na tle amarantowej emalii, umieszczonym w kolistej, zaszklonej ramce. Obr─ůczka lekko wypuk┼éa, rozszerzaj─ůca si─Ö ku nasadzie oczka. Na obr─ůczce od zewn─ůtrz grawerowany napis: ÔÇ×Polska wskrzeszona. Warszawa d. 29 listop. 1832ÔÇŁ, od wewn─ůtrz napis: ÔÇ×Oby B├│g dzie┼éo oswobodzicieli Ojczyzny doko┼äczy┼éÔÇŁ.
Złoto, srebro, emalia, 0 20 mm, oczko 0 8 mm.
MHW 19472. Zakup w Desie, 1976.
Ciekawa, mniej popularna odmiana pier┼Ťcienia patriotycznego wykonanego dla upami─Ötnienia powstania listopadowego. Tre┼Ť─ç napisu sugeruje, ┼╝e wykonany zosta┼é w czasie powstania, w kr├│tkim okresie wolno┼Ťci. Na pierwszych egzemplarzach wyst─Öpowa┼éa data: 1830; ten pier┼Ťcie┼ä jest edycj─ů rocznicow─ů, jak wskazuje umieszczona na nim data: 1832. Pier┼Ťcienie tego typu r├│┼╝ni─ů si─Ö r├│wnie┼╝ pewnymi odmianami w napisie, np.: ÔÇ×Oswobodzona Polska d. 29 listop. 1830ÔÇŁ, od wewn─ůtrz: ÔÇ×Oby B├│g rozpocz─Öte dzido oswobodzenia Oyczyzny doko┼äczy┼éÔÇŁ. Noszono je w Warszawie, na terenie Kr├│lestwa, a tak┼╝e w Pozna┼äskiem. ÔÇ×Kurier WarszawskiÔÇŁ donosi, ┼╝e pewien obywatel z Pozna┼äskiego ofiarowa┼é taki pier┼Ťcie┼ä dla najwaleczniejszego ┼╝o┼énierza z 4 pu┼éku piechoty liniowej. Pewn─ů odmian─ů kompozycyjn─ů w tej serii by┼éy egzemplarze ┼╝elazne z Or┼éem na amarantowej emalii i napisem wewn─ůtrz obr─ůczki: ÔÇ×Wolno┼Ť─ç dnia 29 Listopad [1 ]830ÔÇŁ.
Bibl.: Jaworski, poz. 52, rep rod. tabl. III; Kat. wystawy powstania listopadowego, Pozna┼ä, poz. 433, 446; ÔÇ×Kurier WarszawskiÔÇŁ nr 197 z 1831; ÔÇ×Orze┼é Bia┼éy i Pogo┼äÔÇŁ nr 23 z 1831.

 

41. Broszka ze srebrnym Or┼éem i napisem: ÔÇ×Szlachet[nym] szacunek nikczem[nym] pogardaÔÇŁ, umieszczonym na owalnej, z┼éotej plakietce. Wok├│┼é dekoracyjne, a┼╝urowe obramienie. Na odwrocie plakietki data ÔÇ×D. 29 list. r: 1830ÔÇŁ. Z┼éoto, srebro, wym. 22×32 mm.
MHW 19471. Zakup w Desie, 1976.
Bi┼╝uteri─Ö patriotyczn─ů z Or┼éem i wymienionym wy┼╝ej napisem zaprojektowa┼é i wykonywa┼é jubiler warszawski Antoni Leonowicz. W ÔÇ×Kurierze WarszawskimÔÇŁ zamie┼Ťci┼é og┼éoszenie: ÔÇ×Wiecznie drogie pami─ůtki na cze┼Ť─ç Rewolucji d. 29 Listopada 1830 wypracowa┼éem, to s─ů orze┼é Bia┼éy wolno stoj─ůcy wydaj─ůcy has┼éo: Szlachetnym szacunek, nikczemnym pogarda …. A.N. Leonowicz, Jubiler Warszawianin, dawny obywatel i Maitr bijoutier w Pary┼╝u. Mieszka przy ul. Biela┼äskiej nr 598, obok T┼éomackiegoÔÇŁ. Wydaje si─Ö prawdopodobne, ┼╝e broszka jest dzie┼éem A. Leonowicza. Jest to ciekawy i niezmiernie rzadki przypadek ustalenia autorstwa w przypadku bi┼╝uterii patriotycznej.
Bib!.: ÔÇ×Kurier WarszawskiÔÇŁ nr 16 z 1831.

 

42. Broszka w kszta┼écie kartusza, umieszczonego na tle skrzy┼╝owanej lancy, kosy i proporczyka, zwie┼äczona czapk─ů krakusk─ů. Na kartuszu nak┼éadana tarcza dwudzielna z Or┼éem i Pogoni─ů, na tle czerwono-b┼é─Ökitnej emalii, pod ni─ů data: ,,29.11.1830ÔÇŁ. Na dole wst─Öga rozpi─Öta na drzewcu kosy i proporczyka z napisem: ÔÇ×Bo┼╝e zbaw Polsk─ÖÔÇŁ┬Ě
Srebro, emalia, wym. 3×5,5 cm.
MHW 16145. Dar Janiny Turczyńskiej, 1957. Bib!.: Dary i nabytki, poz. 393.
Umieszczona na broszce czapka krakuska nawi─ůzuje do tradycji powstania ko┼Ťciuszkowskiego (zob. nr kat. 5).

 

43. Szpilka do krawata zwie┼äczona tarcza herbow─ů z Or┼éem i Pogoni─ů na tle czerwono-b┼é─Ökitnej emalii. Na dole tarczy, na wst─Ödze, napis: ,,29 list. 1830ÔÇŁ.
Metal, emalia, dl. całko 5 cm, tarcza 1,5 x 1,5 cm. MHW lO4/Ph.

 

44. Szpilka do krawata zwie┼äczona tarcz─ů herbow─ů z Or┼éem i Pogoni─ů na tle .czerwono-granatowej emalii. U do┼éu tarczy, na wst─Ödze, napis: ,,29 list. 1830ÔÇŁ.
Metal, emalia, dl. ca┼éko 8 cm, tarcza 1,8×1,5 cm. MHW lO5/Ph.

 

45. Para puzderek z Or┼éem na wieczkach. Puzderka w kszta┼écie sp┼éaszczonych kulek, dekorowanych stylizowanym ornamentem ro┼Ťlinnym, wewn─ůtrz z┼éocone. Wieczka wykonane na wz├│r guzik├│w z polskiego munduru oficerskiego z czas├│w Kr├│lestwa Polskiego.
Srebro, wewn─ůtrz z┼éocone, wys. 25 mm, 0 23 mm. . Wyr├│b angielski. Sygn.: wyobra┼╝enie lwa w owalu I znak z┼éotnika P.
MHW 17699/1-2. Zakup w Desie, 1972.
Puzderka wykonane prawdopodobnie w nie znanej bli┼╝ej firmie Poniatowskiego, dzia┼éaj─ůcej w Londynie i specjalizuj─ůcej si─Ö w wyrobie guzik├│w mundurowych.
Bib!.: Kat. wystawy powstania listopadowego, Warszawa, poz. 986 – wymieniony guzik mundurowy z Or┼éem sygn . .. PoniatowskyÔÇŁ; Banach, s. 245, 249.

 

46. Kubek wykonany dla uczczenia gen. Józefa Chłopickiego.
Kubek sto┼╝kowaty, fazowany, na dole trzy uchwyty w kszta┼écie lewk├│w. Wok├│┼é wylewu g┼éadki otok, na kt├│rym wyryty napis: ÔÇ×J├│zef Ch┼éopickiÔÇŁ.
Srebro, wys. 9 cm, 0 7,5 cm.
Wyr├│b polski, prawdopodobnie warszawski. Sygn.: monogramista AC, pr. srebra 13. Ok. 1830.
MHW 3021. Zakup 1962.
Bibl.: Dary i nabytki, poz. 395; Kat. zbior├│w L. Gada, t. III, poz. 16,22,29.