POWSTANIE KOŚCIUSZKOWSKIE

Z powstaniem ko┼Ťciuszkowskim w powszechnym odczuciu wi─ů┼╝e si─Ö zachowana w nielicznych egzemplarzach obr─ůczka z napisem: ÔÇ×Oyczyzna obro┼äcy swemuÔÇŁ. Mia┼éa ona charakter pier┼Ťcienia nagrodowego. Nadawana by┼éa przez Tadeusza Ko┼Ťciuszk─Ö za zas┼éugi wojenne w okresie Insurekcji. Obr─ůczki te, wed┼éug tradycji, wykonano ze z┼éotych medali Virtuti Militari przes┼éanych do obozu Ko┼Ťciuszki przez Stanis┼éawa Augusta. Ko┼Ťciuszko poleci┼é przetopi─ç z┼éote medale i wykona─ç z nich obr─ůczki; medale srebrne odes┼éa┼é do mennicy. Nazwiska nagrodzonych og┼éaszane by┼éy w ÔÇ×Gazecie Rz─ůdowejÔÇŁ. Dowody m─Östwa na polu bitwy, a tak┼╝e pomoc ludno┼Ťci cywilnej dla potrzeb powstania nagradzane by┼éy przez Ko┼Ťciuszk─Ö pami─ůtkowymi zegarkami, tabakierkami, spinkami i pier┼Ťcieniami indywidualnymi. Gen. Henryk D─ůbrowski otrzyma┼é pier┼Ťcie┼ä z napisem: ÔÇ×Oyczyzna obro┼äcy swemu 28. sierpnia pod Pow─ůzkamiÔÇŁ. Pier┼Ťcie┼ä z┼éoty, dekorowany dwiema skrzy┼╝owanymi kosami, otrzyma┼é jako nagrod─Ö nie znany z nazwiska wo┼║nica artylerii.

Inne pami─ůtki wykonane dla uczczenia powstania eksponuj─ů g┼é├│wnie posta─ç Tadeusza Ko┼Ťciuszki, pozostaj─ůc─ů do dzi┼Ť trwa┼éym symbolem mi┼éo┼Ťci ojczyzny i walki o niepodleg┼éo┼Ť─ç. Od przysi─Ögi na rynku krakowskim przez ca┼éy wiek XIX wizerunki bohatera i emblematy ko┼Ťciuszkowskie towarzysz─ů bi┼╝uterii narodowej i tzw. galanterii patriotycznej. Obok tradycyjnych pier┼Ťcieni, broszek, szpilek i medalion├│w wykonywano rozmaite przedmioty pami─ůtkowe dekorowane wizerunkami wodza lub symbolami tradycji ko┼Ťciuszkowskiej, takimi jak kosy, czapki krakuski, postacie kosynier├│w. Do najbardziej popularnych pami─ůtek nale┼╝a┼éy zegary i zegarki, fili┼╝anki porcelanowe i kubki srebrne, tabakierki, fajki, breloczki, klamry do pas├│w, guziki, przyciski na biurko, ka┼éamarze. Pomys┼éowo┼Ť─ç w wykonywaniu tej patriotycznej ÔÇ×galanteriiÔÇŁ by┼éa nieograniczona, zw┼éaszcza w drugiej po┼éowie XIX w. Wizerunki Ko┼Ťciuszki, upowszechniane na bi┼╝uterii i pami─ůtkach, wzorowane by┼éy na r├│wnie licznych portretach graficznych, malarskich, medalierskich, stanowi─ůc niejednokrotnie ich kompilacj─Ö. Ko┼Ťciuszko przedstawiany by┼é najcz─Ö┼Ťciej jako bohater spod Rac┼éawic, w sukmanie i czapce krakusce, cz─Östo na galopuj─ůcym koniu. Bi┼╝uteria nawi─ůzywa┼éa do przysi─Ögi na rynku krakowskim, przedstawiaj─ůc bohatera ze wzniesion─ů do g├│ry szabl─ů. Ten typ ikonograficzny Ko┼Ťciuszki, jako bohatera narodowego, najbardziej odpowiada┼é wyobra┼║ni patriotycznej spo┼éecze┼ästwa.

Kult postaci Ko┼Ťciuszki zapocz─ůtkowany zosta┼é jeszcze za ┼╝ycia bohatera. W czasie przysi─Ögi na rynku krakowskim wiele os├│b uczestnicz─ůcych w tej patriotycznej manifestacji nosi┼éo jego wizerunki przypi─Öte na piersiach, czapkach, klamrach pas├│w. Z tego te┼╝ okresu pochodzi z┼éoty pier┼Ťcie┼ä z nalutowanym owalem, na kt├│rym umieszczony zosta┼é ÔÇ×sylwetkowyÔÇŁ portret wodza.

Szczeg├│lna popularno┼Ť─ç pami─ůtek zwi─ůzanych z osob─ů Ko┼Ťciuszki datuje si─Ö jednak od jego ┼Ťmierci w 1817 r. Jako pierwsze pojawi┼éy si─Ö ┼╝elazne obr─ůczki ┼╝a┼éobne, od wewn─ůtrz wy┼éo┼╝one z┼éotem, na kt├│rym wyryto napis: ÔÇ×Ko┼Ťciuszko umar┼é 15 Pa┼║dz[iernika] 1817ÔÇŁ lub tylko sam─ů dat─Ö: ÔÇ×15. Pa┼║[dziernika] 1817ÔÇŁ.

Kolejne uroczysto┼Ťci patriotyczno-┼╝a┼éobne, jak sprowadzenie w 1818 r. zw┼éok do Krakowa i z┼éo┼╝enie ich w katedrze na Wawelu czy rozpocz─Öcie w 1820 r. sypania pami─ůtkowego kopca Ko┼Ťciuszki, by┼éy okazj─ů do upowszechniania kultu bohatera. Wtedy te┼╝ powstawa┼éy rozmaite typy pier┼Ťcieni i pami─ůtek. Najbardziej popularne by┼éy pier┼Ťcienie z wizerunkiem Ko┼Ťciuszki w formie miniaturowego medalionika. Wykonywano je z r├│┼╝nych metali, r├│┼╝ni┼éy si─Ö te┼╝ pewnymi szczeg├│┼éami kompozycyjnymi i odmiennymi przedstawieniami wizerunku bohatera. Obok tych najbardziej popularnych powstawa┼éy egzemplarze┬á pojedyncze, odznaczaj─ůce si─Ö staranno┼Ťci─ů kompozycji i wykonania. Do takich w┼éa┼Ťnie nale┼╝y pier┼Ťcie┼ä z wizerunkiem w formie kamei, pier┼Ťcie┼ä z┼éoty z popiersiem w wie┼äcu laurowym, wyrytym w perle i napisem: ÔÇ×T. Ko┼ŤciuszkoÔÇŁ, oraz pier┼Ťcie┼ä srebrny ze skrytk─ů.

Wewn─ůtrz skrytki znajdowa┼é si─Ö z┼éoty portretowy medalionik. Na jej wieczku od zewn─ůtrz wyryta by┼éa kotwica, od wewn─ůtrz – herby Polski i Litwy w emalii i napis: ÔÇ×Wolno┼Ť─ç/R├│wno┼Ť─ç/Niepodle (g┼éo┼Ť─ç)ÔÇŁ. Wiele z zachowanych egzemplarzy bi┼╝uterii i pami─ůtek ko┼Ťciuszkowskich wykonywano z okazji kolejnych rocznic obchodzonych uroczy┼Ťcie przez ca┼éy XIX w. Tradycja ko┼Ťciuszkowska inspirowa┼éa r├│wnie┼╝ bi┼╝uteri─Ö narodow─ů w okresie powsta┼ä narodowych i manifestacji patriotycznych.

 

1. Pier┼Ťcie┼ä w formie sygnetu z medalionikiem, na kt├│rym w pere┼ékowym obramieniu popiersie Tadeusza Ko┼Ťciuszki w mundurze generalskim z szabl─ů wzniesion─ů do g├│ry. Na obr─ůczce, z obu stron medalionika, po jednej ga┼é─ůzce kwiatowej.
Złoto, wyrób dęty, 20 mm, medalionik 9 mm. MHW 194/Ph.
Pier┼Ťcie┼ä wykonany na pami─ůtk─Ö rozpocz─Öcia sypania kopca Ko┼Ťciuszki w Krakowie w dniu 16 pa┼║dziernika 1820 r. Medalionik z wizerunkiem Ko┼Ťciuszki, wzorowanym na graficznym portrecie J├│zefa ┼ü─Öskiego lub E. Quenedeya, wykonany zostal przez krakowskiego jubilera Petrasza. Podobne medalioniki, wykorzystywane r├│wnie┼╝ do pier┼Ťcieni, wykonywane by┼éy przez wiede┼äskiego grawera-medaliera Antoniego Wappensteina, w Warszawie przez medaliera Gotfryda Majnerta.
Bibl.: Jaworski, s. 26, poz. 9, tabl. I – identyczny egzemplarz; Muzeum W.P. [nw., poz. 194; Hutten-Czapski, t. II, poz. 3915-3918; Gumowski, Portrety, s. 67,68; Bigoszewska, ÔÇ×Kolekcjoner PolskiÔÇŁ nr 9 z sierpnia 1973.


2. Pier┼Ťcie┼ä z owaln─ů tarcz─ů, na kt├│rej na┼éo┼╝one posrebrzane popiersie Tadeusza Ko┼Ťciuszki w mundurze generalskim. Br─ůz srebrzony, 23 mm, tarcza 17 x 17 mm.
MHW 190/Ph.
Umieszczony na pier┼Ťcieniu wizerunek Ko┼Ťciuszki wzorowany jest na medalu J. P. Davida dÔÇÖAngers z ok. 1835 r. Wizerunek ten, czasem z niewielkim i zmianami kompozycyjnymi, by┼é szczeg├│lnie popularny przy wykonywaniu bi┼╝uterii ko┼Ťciuszkowskiej, g┼é├│wnie pier┼Ťcieni, broszek, zwie┼äczenia szpilek pami─ůtkowych. Pier┼Ťcie┼ä jest wyrobem p├│┼║niejszym, stanowi przyk┼éad bi┼╝uterii rocznicowej.
Bibl.: Jaworski, s. 27, poz. 16, inne odmiany pier┼Ťcieni s. 25-27, poz. 7-15, s. 57, poz. 64; Kat. zbior├│w E. Neprosa,s. 45; Gumowski, Portrety, s. 70.


3. Medalionik z wizerunkiem Tadeusza Ko┼Ťciuszki, w popiersiu, ze wzniesion─ů do g├│ry szabl─ů, na odwrocie dok┼éadnie powt├│rzony rewers Krzy┼╝a Virtuti Militari (Pogo┼ä litewska, data: ÔÇ×1792ÔÇŁ, wok├│┼é wieniec laurowy). Medalion z uszkiem do zawieszania.
Srebro złocone, wizerunek nakładany, 17 mm. MHW 20808. Zakup w Desie, 1981.
Wizerunek Ko┼Ťciuszki wzorowany na graficznym portrecie J├│zefa ┼ü─Öskiego, najcz─Ö┼Ťciej wykorzystywanym do wyrobu pier┼Ťcieni i innych pami─ůtek ko┼Ťciuszkowskich. Medalionik wykonany prawdopodobnie na indywidualne zam├│wienie w okresie ┼╝a┼éobnych obchod├│w ko┼Ťciuszkowskich w latach 1817-1820, obchodzonych szczeg├│lnie uroczy┼Ťcie w Krakowie.

 


4. Zegarek kieszonkowy, na kopercie miniaturowy portret Tadeusza Ko┼Ťciuszki, w owalnej, dekoracyjnej ramce. Wok├│┼é ga┼é─ůzki lauru, d─Öbu i akantu na tle czarnej emalii. Tarcza emaliowana, zaszklona, z podzia┼ék─ů godzinow─ů, oznaczon─ů cyframi rzymskimi. Etui prostok─ůtne, oklejone ok┼éadzin─ů z szylkretu, wewn─ůtrz wy┼éo┼╝one srebrzystym aksamitem. Dwa kluczyki do nakr─Öcania mechanizmu.

Złoto, emalia, 4,5 cm, etui 8,3 x 7 cm.

Wyr├│b szwajcarski, firma Antoni Patek i Sp├│┼éka w Genewie. Sygn. na os┼éonie mechanizmu: Patek i Sp├│┼éka I w Genewie I Skaz├│wki I wychwyt cylindrowy I O┼Ťm czop├│w w rubinach / N┬░ 1383. Ok. 1850.
MHW 2026 l. Zakup 1978.

Miniatura na kopercie wykonana wed┼éug stalorytu Antoniego Oleszczy┼äskiego z 1828 r. Do zegarka do┼é─ůczony jest wsp├│┼éczesny atest firmy ÔÇ×Patek PhilippeÔÇŁ, w kt├│rym stwierdzono, ┼╝e egzemplarz nr 1383 zosta┼é zakupiony w tej firmie w 1850 r. przez klienta Smorczewskiego za sum─Ö 295 frank├│w szwajcarskich.


5. Zegarek kieszonkowy, na tarczy grawerowane wyobra┼╝enie Or┼éa i Pogoni, zwie┼äczone krzy┼╝em w┼Ťr├│d promieni, po bokach ga┼é─ůzki palmowe. Na kopercie grawerowany wizerunek Tadeusza Ko┼Ťciuszki, w sukmanie i czapce krakusce, na galopuj─ůcym koniu, wok├│┼é stylizowany ornament ro┼Ťlinny. Zegarek z d┼éugim ┼éa┼äcuszkiem do zawieszenia na szyi. Z┼éoto, ┼éa┼äcuszek i tarcza srebrne, 3,5 cm, d┼é. ┼éa┼äcuszka 185 mm. Wyr├│b szwajcarski, firma Antoni Patek i Sp├│┼éka w Genewie. Sygn. na os┼éonie mechanizmu: ÔÇ×Patek i Sp├│┼éka Iw Genewie I Skaz├│wki I wychwyt cylindrowy I O┼Ťm czop├│w w rubinach / W 1161. Po 1850.
MHW 16300. Zakup 1968.
Jednym z popularnych symboli powstania ko┼Ťciuszkowskiego jest czapka krakuska nawi─ůzuj─ůca do tzw. czapki wolno┼Ťci, jednego z symboli rewolucji francuskiej. Czerwona czapka frygijska, osadzona na pice, by┼éa symbolem wolno┼Ťci spo┼éecznej. W polskiej symbolice przybiera ona form─Ö ludowej czapki ch┼éopskiej w kszta┼écie czerwonej rogatywki obszytej barankiem. Czapka na bi┼╝uterii i innych pami─ůtkach patriotycznych umieszczana by┼éa zwykle nad tarcz─ů herbow─ů zamiast korony kr├│lewskiej.

Bibl..: Dary i nabytki, poz. 223; Kuczy┼äski ÔÇ×KulturaÔÇŁ nr 48 z 30 XI 1980.


6. Klamra do pasa z nak┼éadanym popiersiem Tadeusza Ko┼Ťciuszki, umieszczonym na tle wyrytych w blasze sztandar├│w, bagnet├│w i luf armatnich. Ponad g┼éow─ů wyobra┼╝enie or┼éa trzymaj─ůcego w szponach rozwini─Öt─ů wst─Ög─Ö z napisem: ÔÇ×0 Bo┼╝e pozw├│l jeszcze raz nam wolno┼Ť─çÔÇŁ. Kraw─Ödzie klamry wyci─Öte fali┼Ťcie, dekorowane motywem w─Ö┼╝yka.

Metal srebrny, wym. 7 x 8,5 cm.
MHW 109/Ph.
Wizerunek Ko┼Ťciuszki wzorowany na medalu J. P. Davida dÔÇÖ Angers. Moda na klamry do pasa z symbolami patriotycznymi upowszechni┼éa si─Ö dopiero przed i w czasie powstania styczniowego.

Bibl.: Chwalewik, poz. 928; Zbiory Polskiego Muzeum w Rapperswilu, poz. 563, 564; Gumowski, s. 69, 70, ilustr. 36.


 

7. Klamra do pasa w formie owalnej, g┼éadkiej ramki, w kt├│rej fotografia Tadeusza Ko┼Ťciuszki wed┼éug stalorytu A. Oleszczy┼äskiego.
Metal, wym. 5 x 3,5 cm. MHW 118/Ph.
Bibl.: Chwalewik, poz. 931.


8. Klamra do pasa w formie o┼Ťmiobocznej ramki, w kt├│rej fotografia Tadeusza Ko┼Ťciuszki w sukmanie i czapce krakusce (fotografia bardzo sp┼éowia┼éa).
Metal, wym. 4,5 x 3,5 cm.
MHW 115/Ph.
Bibl..: Chwalewik, poz. 930.

 


9. Nak┼éadka na klamr─Ö do pasa, z popiersiem Tadeusza Ko┼Ťciuszki, w sukmanie i czapce krakusce, umieszczonym w a┼╝urowym dekoracyjnym obramieniu.

Br─ůz, odlew, wym. 4 x 3,3 cm.

MHW 116/Ph.

Wizerunek wzorowany na litografii barwnej Antoine Maurina.
Bibl..: Chwalewik, poz. 924.

 

 

 


 

10. Pucharek pami─ůtkowy z wizerunkiem Tadeusza Ko┼Ťciuszki na galopuj─ůcym koniu, po bokach postacie kosynier├│w, r├│wnie┼╝ na koniach. Od ty┼éu na pucharku wyryty monogram: ÔÇ×S. G.ÔÇŁ, prawdopodobnie w┼éa┼Ťciciela pami─ůtki. Szk┼éo szlifowane matowo i r┼╝ni─Öte, wys. 19 cm, 9,2 cm. Wyr├│b czeski lub ┼Ťl─ůski. Ok. po┼éowy XIX w.
MHW 17257. Zakup w Desie, 1971..

11. Fajka z wizerunkiem stylizowanej postaci kosyniera, trzymaj─ůcego w jednej r─Öce rozwini─Öty sztandar z or┼éem, w drugiej kos─Ö. Na dole napis: ÔÇ×P. SensentiagerÔÇŁ. Zamkni─Öcie metalowe z wmontowan─ů monet─ů pi─Öcioz┼éotow─ů z czas├│w Kr├│lestwa Polskiego.
Porcelana, okucia metalowe, dł. całk. 13,5 cm. Wyrób francuski. I połowa XIX w.
MHW 16172. Zakup 1967. Ze zbior├│w Ludwika Gocla. Posta─ç kosyniera wzorowana na rycinie ÔÇ×KossynierÔÇŁ, litogr. Dietter Dietlab, wyd. Karol L. Magnus w Warszawie.
Bibl..: Ceramika i szk┼éo, Pami─Ötnik wystawy Towarzystwa Opieki nad Zabytkami Przesz┼éo┼Ťci, Warszawa 1913, poz. 1201; Dary i nabytki, poz. 396; Kat. zbior├│w L. Goda, t. III, poz. 18; Kat. wystawy powstania listopadowego, Lw├│w, poz. 887.

 


12. Fotografia Tadeusza Ko┼Ťciuszki wed┼éug portretu J├│zefa Grassiego, umieszczona w pami─ůtkowej ramce. Ramka owalna w kszta┼écie wie┼äca z li┼Ťci lauru i d─Öbu zwie┼äczona or┼éem bez korony trzymaj─ůcym w szponach ostrza kosy. Po bokach proporyczyki z datami: ÔÇ×1794ÔÇŁ i ÔÇ×1894ÔÇŁ, na dole skrzy┼╝owane lufy armatnie i po┼éo┼╝ona na nich czapka krakuska. Na odwrocie litografowana wk┼éadka z datami: ÔÇ×1794ÔÇŁ i ÔÇ×1894ÔÇŁ, i napis: ÔÇ×Pami─ůtka Ko┼Ťciuszkowskiego PowstaniaÔÇŁ.
Metal, wym. 9,5 x 5,5 cm.
Sygn.: ÔÇ× Nak┼éad R. Kaempfa i W. Rogowskiego w Tarnowie. Na┼Ťlad. zastrzega si─ÖÔÇŁ. 1894.
MHW 20833. Zakup w Desie, 1981.
Pami─ůtka wykonana dla uczczenia setnej rocznicy powstania ko┼Ťciuszkowskiego.

Fragment ksi─ů┼╝ki Gra┼╝yny Kieniewiczowej
ÔÇ×Pami─ůtki powsta┼ä narodowychÔÇŁ