Pi─Ökno to blask prawdy

ÔÇťWprowadzenie komunizmu w Polsce by┼éoby podobne do na┼éo┼╝enia siod┼éa na krow─Ö” – J.Stalin

Smutek ┼╝a┼éoby narodowej – stroje i bi┼╝uteria

Polak, chocia┼╝ st─ůd mi─Ödzy narodami s┼éynny,
┼╗e bardziej ni┼║li ┼╝ycie kocha kraj rodzinny…

A.Mickiewicz

┼Üwi─Öta mi┼éo┼Ťci kochanej ojczyzny,
Czuj─ů ci─Ö tylko umys┼éy poczciwe!
Dla ciebie zjad┼ée smakuj─ů trucizny,
Dla ciebie wi─Özy, p─Öta niezel┼╝ywe.
Kształcisz kalectwo przez chwalebne blizny,
Gnie┼║dzisz w umy┼Ťle rozkoszy prawdziwe,
Byle ci─Ö mo┼╝na wspom├│c, byle wspiera─ç,
Nie ┼╝al ┼╝y─ç w n─Ödzy, nie ┼╝al i umiera─ç.

I.Krasicki

W czasach prze┼éomowych dla Polski pogl─ůdy polityczne demonstrowano nie tylko poprzez g┼éo┼Ťne wyra┼╝anie swoich przekona┼ä, lecz r├│wnie┼╝ poprzez dob├│r stroju i odpowiednio wykonanych ozd├│b.┬áW okresie Sejmu Czteroletniego (1788-1792)ÔÇ×stronnictwo patriotyczneÔÇŁ wyra┼╝a┼éo swe zapatrywania ubiorem ÔÇ×krajowymÔÇŁ w opozycji do przeciwnik├│w, odzianych w stroje cudzoziemskie. Jak zapisa┼é w swych wspomnieniach J├│zef Rulikowski:┬áod┼╝y┼é dawny staropolski patriotyzm, przybrano dawne stroje, m┼éodzie┼╝ polska zrzuci┼éa fraki, przybra┼éa ┼╝upany, kontusze i czamary, wynalaz┼éy si─Ö staro┼╝ytne korale, lite pasy i czapki kwadratowe z zielonego aksamitu (ÔÇŽ) kolor czapek oznacza┼é nadzieje pomy┼Ťlno┼Ťci.┬áTak┼╝e kobiety okazywa┼éy poparcie dla sejmowych reform, przypinaj─ůc kokardy i szarfy z drukowanymi has┼éami na cze┼Ť─ç konstytucji, kr├│la i narodu.

Po proklamacji Konstytucji 3-go Maja modnym sta┼éo si─Ö noszenie pier┼Ťcieni narodowych z wygrawerowan─ů dewiz─ůFIDIS MANIBUS, lecz pierwsze znane egzemplarze ÔÇ×bi┼╝uterii patriotycznejÔÇŁ wi─ů┼╝e si─Ö z ruchemKonfederacji Barskiej (1768-72). By┼éy to ryngrafy z Matk─ů Bosk─ů Cz─Östochowsk─ů na tle or┼éa lub ┼Ťw. J├│zefem, krzy┼╝e z Matk─ů Bosk─ů Cz─Östochowsk─ů, oraz pier┼Ťcienie z zawo┼éaniem PRO LEGE ET PATRIA, PRO FIDE ET MARIA.

Nawi─ůzuj─ůc zapewne do istniej─ůcej tradycji, podczas trwania Insurekcji, Tadeusz Ko┼Ťciuszko ustanowi┼é pier┼Ťcie┼ä-obr─ůczk─Ö z napisem OJCZYZNA OBRO┼âCY SWEMU.Po utracie niepodleg┼éo┼Ťci, a p├│┼║niej, po kl─Ösce napoleo┼äskiej, pojawi┼éy si─Ö ┼╝elazne pier┼Ťcienie z Or┼éem i Pogoni─ů i napisem BO┼╗E WSPIERAY WIERNYCH OYCZY┼╣NIE, BO┼╗E ZBAW POLSK─ś.Do wyj─ůtkowo urodziwych ozd├│b nale┼╝─ů medaliony i brosze z wizerunkami Tadeusza Ko┼Ťciuszki i ksi─Öcia J├│zefa Poniatowskiego.Po ┼Ťmierci tego ostatniego pojawi┼éy si─Ö ┼╝elazne pier┼Ťcienie, wed┼éug legendy wykonane z podk├│w jego konia oraz z jego szabli, cz─Östo z sentencj─ů┬áB├│g powierzy┼é mi honor Polak├│w i tylko Bogu go oddam.

Dalsze formy demonstracji uczu─ç patriotycznych nast─ůpi┼éy po┬áPowstaniu Listopadowym (1830-1831). Ju┼╝ w jego trakcie wykonywano rozmaite pami─ůtkowe przedmioty┬á z drzew rosn─ůcych w lasku olszynowym pod Grochowem, miejscu g┼é├│wnej bitwy powstania. Jak opisano w ÔÇ×Kurjerze WarszawskimÔÇŁ:┬áPomys┼éowo┼Ť─ç Warszawian zmierza zu┼╝ytkowa─ç drzewo s┼éynnej Olszynki wyrobem z niego tabakierek pami─ůtkowych i innych drobiazg├│w.┬áWytwarzano r├│wnie┼╝ igielniki, kubki lecz najpopularniejsze sta┼éy si─Ö drewniane krzy┼╝yki noszone jako element stroju, jeszcze d┼éugo po upadku powstania. Zdarza┼éo si─Ö, ┼╝e owe drobiazgi zabierali udaj─ůcy si─Ö na emigracj─Ö, dla kt├│rych stawa┼éy si─Ö cz─Östo ostatni─ů pami─ůtk─ů po Ojczy┼║nie.

Rozkwit mody na narodowe pami─ůtki przypada na okres wzmo┼╝onego okazywania uczu─ç patriotycznych przypadaj─ůcy na czas poprzedzaj─ůcy, trwanie i upadek Powstania Styczniowego.W latach 1860-1862 odprawiano, g┼é├│wnie w Warszawie, liczne nabo┼╝e┼ästwa ┼╝a┼éobne, kt├│rych celem by┼éo utrwalenie w pami─Öci narodu rocznic historycznych i bohater├│w zryw├│w wolno┼Ťciowych. Nabo┼╝e┼ästwa ze wzgl─Ödu na masowy udzia┼é ludno┼Ťci mia┼éy cz─Östo charakter demonstracji niepodleg┼éo┼Ťciowych. Tak─ů demonstracj─ů patriotyczn─ů sta┼é si─Ö pogrzeb w czerwcu 1860 roku, Katarzyny Sowi┼äskiej, wdowy po generale powstania listopadowego. Nast─Öpne zgromadzenia, w dniu 25 lutego 1861 roku, w 30 rocznic─Ö powstania listopadowego oraz krwawo st┼éumiona manifestacja 27 lutego tego samego roku, spowodowa┼éy og┼éoszenie w ko┼Ťcio┼éach powszechnej ┼╝a┼éoby narodowej. Ok├│lnikiem w dniu 3 marca 1861 roku, po pogrzebie pi─Öciu Polak├│w zabitych podczas t┼éumienia wspomnianej demonstracji, biskup warszawski Melchior Fija┼ékowski og┼éosi┼é:┬áwszystkie cz─Ö┼Ťci odwiecznej Polski przewdziewaj─ů na czas nieograniczony przyzwoit─ů ┼╝a┼éob─Ö. Kobiety tylko w dzie┼ä ┼Ťlubu bia┼é─ů sukni─Ö.Nastr├│j ┼╝a┼éoby spot─Ögowa┼éa nast─Öpna masakra, do jakiej dosz┼éo dnia 8 kwietnia 1861 roku na Placu Zamkowym w Warszawie, gdy jej uczestnik├│w spacyfikowa┼éy oddzia┼éy kozak├│w i ┼╝andarmerii carskiej.

W efekcie, jak zaleca┼é ÔÇ×Magazyn M├│dÔÇŁ z 1861 r.:┬áW przekonaniu naszym, odzie┼╝ ┼╝a┼éobna powinna by─ç nacechowana wielk─ů prostot─ů i powag─ů. Je┼╝eli wdzi─Ök niezb─Ödny jest warunkiem w ubiorze kobiety, ┼╝a┼éoba nawet wy┼é─ůcza─ç go nie mo┼╝e, ale wszak wdzi─Ök nie polega na sztucznych wymys┼éach i ozdobach, od kt├│rych powinna by─ç woln─ů odzie┼╝ wyra┼╝aj─ůca g┼é─Öbokie cierpienie.┬áTote┼╝, zgodnie z tymi zaleceniami, kolor znikn─ů┼é ze stroj├│w damskich, a nawet dzieci─Öcych. Ubierano si─Ö w czarne suknie, z bia┼éymi dodatkami (mankietami, ko┼énierzykami) jak na portrecie swej ┼╝ony, Julii Simmlerowej, uwieczni┼éw 1863 J├│zef Simmler (Muzeum Narodowe w Warszawie). Podobny ubi├│r damski widzimy te┼╝ na innych jego obrazach┬áPortrecie Julii Bock(1861, Muzeum Narodowe w Warszawie),┬áPortrecie Emilii Reszke(1863,. Muzeum Sztuki w ┼üodzi) czy jeszcze bardziej znanych cyklach Artura Grottgera ÔÇô Polonia, Lituania(1864-66) lub najbardziej znanym jego obrazie: Po┼╝egnanie powsta┼äcaz 1866 roku (Muzeum Narodowe w Krakowie). Za najw┼éa┼Ťciwsze dodatki do stroju ┼╝a┼éobnego obierano szale i chusty tarlatanowe, przykrywaj─ůce g┼éow─Ö lub ramiona. Fryzury by┼éy r├│wnie skromne, m┼éodym dziewcz─Ötom sugerowano staropolskie warkocze, a m─Ö┼╝atkom w┼éosy g┼éadko zaczesanie do ty┼éu i u┼éo┼╝one na karku w w─Öze┼é. Nawet przypinane do kapeluszy kwiaty by┼éy czarne, a ubiory dzieci: czarno-bia┼ée lub szare. R├│wnie ┼╝a┼éobnie ubierano dzieci─Öce lalki, a popularne do zabaw obr─Öcze okr─Öcano czarno-bia┼éymi wst─ů┼╝kami. M─Ö┼╝czy┼║ni nosili pe┼én─ů ┼╝a┼éob─Ö, tj. ca┼éy ubi├│r w kolorze czarnym , za wyj─ůtkiem koszul.

Charakter smutku i cierpienia po stracie ojczyzny podkre┼Ťla┼é brak jakichkolwiek przejaw├│w zamo┼╝no┼Ťci, wszelkich ozd├│b, poniewa┼╝ szczere patriotki powinny przekaza─ç swe kosztowno┼Ťci na rzecz Rady Narodowej. W Polsce i na emigracji z┼éote ozdoby zast─ůpi┼éa tzw. ÔÇ×czarna bi┼╝uteriaÔÇŁ wykonywana z lawy wulkanicznej, rogu i czarno oksydowanego srebra i stali. W metal wprawiano czarne kamienie: gagat (odmiana w─Ögla), onyks, d┼╝et francuski (szlifowane czarne szk┼éo), ebonit, heban, czarny d─ůb lub inne czernione drewno. W okresie p├│┼║niejszymstosowano r├│wnie┼╝ czarno emaliowane srebro, cz─Östo w po┼é─ůczeniu z per┼éami. W┼Ťr├│d r├│┼╝norodnych rodzaj├│w noszonej bi┼╝uterii: broszek, medalion├│w, wisior├│w, naszyjnik├│w, bransolet, zwracaj─ů sw─ů uwag─Ö pier┼Ťcienie, traktowane jako symbole wierno┼Ťci, mi┼éo┼Ťci i pami─Öci, kt├│re sta┼éy si─Ö swoistym znakiem rozpoznawczym. Noszenie pier┼Ťcieni z emblematami narodowymi, takimi jak or┼éy w koronie, po┼é─ůczonych herb├│w Polski i Litwy: Or┼éa i Pogoni Litewskiej, b─ůd┼║ innymi symbolami patriotycznymi (kotwicami, sercami i krzy┼╝ami jako symbole wiary, mi┼éo┼Ťci i nadziei) by┼éo dowodem pami─Öci o historii Polski i wierze w walk─Ö o odzyskanie niepodleg┼éo┼Ťci. Pier┼Ťcienie te by┼éy wykonywane i noszone r├│wnie┼╝ w p├│┼║niejszych, trudnych dla narodu chwilach, w okresie okupacji niemieckiej po II wojnie ┼Ťwiatowej i po 1945 r.

 

Natomiast w okresie ┼╝a┼éoby narodowej, po upadku Powstania Styczniowego, w 2 po┼é. XIX w. noszono tak┼╝e ch─Ötnie metalowe krzy┼╝yki i brosze w formie krzy┼╝yk├│w, gdzie ┼é─ůczono emblematy narodowe z religijnymi. Na krzy┼╝ach zatem zamiast pasyjki umieszczano or┼éa polskiego w koronie, a na ramionach grawerowano napisy patriotyczne np.:┬áBO┼╗E ZBAW POLSK─ś. Inne krzy┼╝yki mia┼éy w miejscu przeci─Öcia belek – cierniowe korony, z sercem i kotwic─ů, czyli┬áWiar─ů, Nadziej─ů i Mi┼éo┼Ťci─ů, symbolizuj─ůce cierpienie i zarazem ufno┼Ť─ç w zmartwychwstanie. Szczeg├│lny charakter maj─ů zachowane pami─ůtki wykonane przez zes┼éa┼äc├│w na Sybir. Wytworzone z dost─Öpnych tam materia┼é├│w takich, jak: ludzkie w┼éosy, ko┼Ť─ç czy drewno. Wyroby te by┼éy cz─Östo opatrzone datami i nazwiskami.

Bi┼╝uteria przyjmowa┼éa zatem motywy martyrologiczne lub religijne ÔÇô kajdany, koron─Ö cierniow─ů, gorej─ůce serce, krzy┼╝yki, krzy┼╝. Popularne by┼éy proste bransolety wzorowane na kajdanach zes┼éa┼äc├│w, z zaznaczonymi ─çwiekami i ┼éa┼äcuszkiem. Paski obejmuj─ůce tali─Ö spina┼éy proste, metalowe klamry, do kt├│rych niekiedy przytwierdzano kilka rz─Öd├│w metalowych k├│┼éeczek, na wz├│r tych noszonych przy krakowskim, m─Öskim stroju ludowym.

Podobne okazywanie uczu─ç napotyka┼éo represje ze strony zaborcy. W┼éadze carskie pr├│bowa┼éy po upadku Powstania Styczniowego zakaza─ç tej mody. Opublikowana w dniu 2 listopada 1863 r. instrukcja gen. Fiodora Berga w ÔÇ×Kurjerze WarszawskimÔÇŁ┬á informowa┼éa, i┼╝:┬á┬áKapelusz powinien by─ç kolorowy, je┼╝eli za┼Ť b─Ödzie czarny to ma by─ç ubrany kwiatami lub te┼╝ wst─ů┼╝kami kolorowemi, lecz pod ┼╝adnym pozorem nie bia┼éemi. Pi├│ra czarne i bia┼ée przy czarnych kapeluszach s─ů zabronione. Kaptury mog─ů by─ç czarne na podszewce kolorowej, lecz nie bia┼éej. Wzbronione jest u┼╝ywanie: czarnych woalek, r─Ökawiczek, r├│wnie jak parasolek czarnych i czarnych z bia┼éem, jak niemniej takich┼╝e szal├│w, chustek, szalik├│w i chusteczek na szyj─Ö oraz sukien zupe┼énie czarnych jako te┼╝ czarnych z bia┼éem. Salopy, burnusy, futra, palta i inne wierzchnie ubrania mog─ů by─ç czarne, lecz bez bia┼éego. Dla m─Ö┼╝czyzn pod ┼╝adnym pozorem ┼╝a┼éoba miejsca mie─ç nie mo┼╝e.Powy┼╝szy zakaz nie dotyczy┼é kobiet, kt├│re straci┼éy ojca, matk─Ö lub m─Ö┼╝a, ale musia┼éy one postara─ç si─Ö o stosowne za┼Ťwiadczenie i nosi─ç je przy sobie na wypadek kontroli. Wprawdzie dekret podziemnego Rz─ůdu Narodowego zni├│s┼é ostatecznie obowi─ůzek noszenia ┼╝a┼éoby, aby nie nara┼╝a─ç ludno┼Ťci na sankcje.Domicjan Mieczkowski w wydanej we Lwowie w 1864 roku broszurze pt.: ÔÇ×Reforma stroju Polek z uwzgl─Ödnieniem okoliczno┼Ťci tera┼║niejszychÔÇŁ┬á nalega┼é: Gdzie noszenie ┼╝a┼éoby narodowej nie napotyka gwa┼étownego oporu, i nie nara┼╝a na doskwierne prze┼Ťladowanie, tam niechaj jej stale dochowuj─ů Polacy i Polki pod┼éug w┼éa┼Ťciwego tej barwy ducha i znaczenia: mianowicie z jednoczesnym wdra┼╝aniem si─Ö i hartowaniem w przestrzeganiu skromno┼Ťci, prostoty, oszcz─Ödno┼Ťci, samozrzeczenia osobistego, i chwalebnej w popieraniu wy┼╝szych cel├│w gorliwo┼Ťci. Gdzie za┼Ť wr├│g najezdniczy, bior─ůc oznak─Ö noszonego przez krajowc├│w stroju ┼╝a┼éobnego za has┼éo do w┼Ťciek┼éych ze swej strony napad├│w [ÔÇŽ], wystawa poczciwych obywateli i zacne obywatelki na igrzysko swej przewrotno┼Ťci i pod┼éo┼Ťci; tam zaiste musi by─ç zwleczona ┼╝a┼éoba stroju; wszak┼╝e powinna pozosta─ç ┼╝a┼éoba serca.┬áJednak zwyczaj noszenia ┼╝a┼éobnych stroj├│w ostatecznie zako┼äczy┼é si─Ö po og┼éoszonej przez rz─ůd carski amnestii w 1866 roku. ÔÇ×Czarn─ů bi┼╝uteri─ÖÔÇŁ u┼╝ywano jednak a┼╝ do wybuchu I wojny ┼Ťwiatowej, tj. do 1914 r., upraszczaj─ůc formy (pier┼Ťcienie tylko z or┼éem, proste krzy┼╝yki) przez co przekaz jaki osi─ůgano by┼é zrozumialszy.

Czas mi─Ödzywojnia, po odzyskaniu niepodleg┼éo┼Ťcinie przyni├│s┼é nowych form, powtarzano wzory i symbole wcze┼Ťniej u┼╝ywane, przy czym najpopularniejsze by┼éy pier┼Ťcienie ozdobione wizerunkiem Or┼éa, czego przyk┼éadem s─ů liczne pier┼Ťcionki legionowe i sygnety z czasu II wojny ┼Ťwiatowej. Poza tymprodukowano medaliony z wizerunkami przede wszystkim J├│zefa Pi┼ésudskiego, a tak┼╝e ryngrafy, z Matk─ů Bosk─ů (Cz─Östochowsk─ů lub Ostrobramsk─ů) na tle Or┼éa. M─Öskie sygnety z or┼éem w koronie lub spinki do mankiet├│w te noszono tak┼╝e p├│┼║niej, w czasie II wojny ┼Ťwiatowej oraz po 1945 roku, za co ich w┼éa┼Ťcicieli dotyka┼éy ostre represje.Popularne w├│wczas sta┼éy si─Ö r├│wnie┼╝ znaczki z symbolem Polski Walcz─ůcej, kotwicy zako┼äczonej liter─ů ÔÇ×PÔÇŁ.
Bogatymi zbiorami bi┼╝uterii patriotycznej mo┼╝e poszczyci─ç si─Ö Muzeum Historyczne Miasta Warszawy, do kt├│rego trafi┼éy kolekcje: Eugeniusza de Phulla, Ludwika Gocla, Krzysztofa Klingera i ksi─Ödza ┼Ülusarczyka z Nowej S┼éupi. R├│wnie interesuj─ůcy zbi├│r posiada Muzeum Historyczne Miasta Krakowa oraz muzea w Koninie i Gliwicach. W Muzeum w Chrzanowie znajduje si─Ö ma┼éy lecz interesuj─ůcy, licz─ůcy ponad 60 eksponat├│w zbi├│r bi┼╝uterii patriotycznej i pami─ůtek narodowych. Tw├│rcami tej kolekcji byli Irena i Mieczys┼éaw Mazarakowie, a systematycznie j─ů wzbogaca┼éa Wiktoria Hady┼Ť. Podobn─ů kolekcj─ů – ksi─Ödza Walentego ┼Ülusarczyka, proboszcza z Nowej S┼éupi ÔÇô szczyci si─Ö muzeum w klasztorze cysters├│w w W─ůchocku.

Za rodzaj nowy polskiej bi┼╝uterii patriotycznej mo┼╝na uzna─ç r├│wnie┼╝ noszone po 1980 rokuplastikowe znaczki ÔÇ×Solidarno┼ŤciÔÇŁ, czy te┼╝ z ÔÇ×Matk─ů Bosk─ů Cz─Östochowsk─ůÔÇŁ, nawi─ůzuj─ůce do znaczka noszonego przez Lecha Wa┼é─Ös─Ö.

Specyficznym typem biżuterii czasów stanu wojennego były noszone oporniki, jako semantyczne

odniesienie do przedmiotu jakim jest ÔÇô opornik elektryczny ÔÇô do sprzeciwu na ├│wczesn─ů sytuacj─Ö w Polsce. Nawi─ůzuj─ůc do utrwalonych w tradycji sposob├│w okazywania pogl─ůd├│w patriotycznych, noszono r├│wnie┼╝ bi┼╝uteri─Ö nawi─ůzuj─ůc─ů form─ů do stylu bi┼╝uterii po powstaniu styczniowym, a nawet w dniu 13 grudnia, b─ůd┼║ 13 danego miesi─ůca, w rocznic─Ö ustanowienia stanu wojennego zak┼éadano czarne stroje.

źródło: http://kazia.nowyekran.pl

Lit.:
Urywek wspomnień Józefa Rulikowskiego, wydany z obszerniejszego rękopisu (1731-92), wyd.
J. BARTOSZEWICZ, Warszawa 1862.
ÔÇ×Kurier WarszawskiÔÇŁ, AGAD, Zbi├│r materia┼é├│w r├│┼╝nych dotycz─ůcych Powstania Styczniowego;
CHIMIAK ┼ü., Gubernatorzy rosyjscy w Kr├│lestwie Polskim 1863-1915 – Szkic do portretu zbiorowego, Wroc┼éaw 1999.
CHMIELEWSKI S., Polska biżuteria patriotyczna i problem komunikacji interpersonalnej, [w:] Materiały z IV Sesji Naukowej zorganizowanej przez Toruński Oddział Stowarzyszenia Historyków Sztuki, Toruń 2003
Ks. Antoni Melchior Fija┼ékowski, Arcybiskup Metropolita warszawski, [w:] „Tygodnik┬á Ilustrowany” No. 107, Warszawa, 12 pa┼║dziernika 1861r.
RAMOTOWSKA F., Materia┼éy proweniencji r├│┼╝nej dotycz─ůce Powstania Styczniowego (wyodr─Öbnione) 1860-1921 [w:] Archiwum G┼é├│wne Akt Dawnych w Warszawie. Przewodnik po zasobie, t. II. Epoka porozbiorowa, pod red. F. Ramotowskiej, Warszawa 1998,
MOŻDŻYŃSKA-NAWOTKA M., O modach i strojach, Wrocław 2005.