PAMIĄTKI POWSTAŃ

ÔÇ×W staro┼Ťwieckim biurku dziada najg┼é─Öbsza, zapomniana skrytka westchn─Ö┼éa.

Wiem. Wiem. Le┼╝a┼é we mnie krzy┼╝ zas┼éugi z Napoleo┼äskich wojen: krzy┼╝ u┼éa┼äski spod Samosierry. Chowa┼éam rozkazy Rz─ůdu Narodowego i bia┼é─ů kokard─Ö skrwawion─ů pod Grochowem. I dot─ůd kryje si─Ö we mnie paczka list├│w po┼╝├│┼ék┼éych, przekradanych niegdy┼Ť lasami w sze┼Ť─çdziesi─ůtym trzecim…ÔÇŁ

Bronisława Ostrowska
O powstaniach narodowych my┼Ťlimy najcz─Ö┼Ťciej jako o zbrojnych zrywach niepodleg┼éo┼Ťciowych, jako o procesie, w kt├│rym walka, nawet wbrew nadziei, by┼éa czynem niezb─Ödnym dla przetrwania. Ten ci─ůg dzia┼éa┼ä, poczynaj─ůc od powstania ko┼Ťciuszkowskiego, nie ko┼äczy si─Ö na zrywie styczniowym. W najci─Ö┼╝szych okresach mi─Ödzypowstaniowych trwa┼éa r├│wnie┼╝ praca niepodleg┼éo┼Ťciowa, starano si─Ö przede wszystkim podtrzyma─ç patriotycznego ducha narodu. To dzia┼éanie by┼éo r├│wnie wa┼╝ne jak praca organiczna, nie by┼éo jej przeciwne. Trzeba by┼éo czyni─ç wszystko dla zachowania ┼Ťwiadomo┼Ťci narodowej. Trzeba by┼éo nie tylko krzepi─ç serca, ale tak┼╝e wszelkimi sposobami dba─ç o utrzymanie poczucia polsko┼Ťci. Bez tego nie by┼éoby ani 1905, ani 1918 r. Historii tej, dziejom walki, m─Öcze┼ästwa, oporu i wytrwa┼éo┼Ťci towarzyszy┼éy ┼Ťwiadectwa materialne, nazywane potocznie pami─ůtkami historycznymi.

Czym s─ů, czym by┼éy pami─ůtki powsta┼ä narodowych? Ogl─ůdaj─ůc je dzisiaj jako zabytki muzealne, traktuj─ůc jako przedmiot kolekcjonerstwa, a nawet dostrzegaj─ůc w nich wa┼╝ne ┼║r├│d┼éo historyczne, bardzo cz─Östo w spos├│b pod┼Ťwiadomy izolujemy je od kontekstu dziejowego. Wszystkie te, jak┼╝e r├│┼╝ne w swojej zewn─Ötrznej formie przedmioty, stawa┼éy si─Ö pami─ůtkami narodowymi stopniowo, w chwili powstania pe┼éni┼éy r├│┼╝ne funkcje, upowszechnia┼éy tre┼Ťci zmienne w czasie. Pier┼Ťcienie wykonywane dla upami─Ötnienia ┼Ťmierci ks. J├│zefa Poniatowskiego, krzy┼╝yki z Olszynki Grochowskiej, bi┼╝uteria ┼╝a┼éobn─ů ku czci pi─Öciu poleg┼éych w 1861 r. s┼éu┼╝y┼éy upami─Ötnieniu konkretnych wydarze┼ä i ju┼╝ w momencie powstania stawa┼éy si─Ö pami─ůtkami.

Inne, jak na przyk┼éad pier┼Ťcienie z emblematami narodowymi, w chwili powstania pe┼éni┼éy funkcje prawie u┼╝ytkowe, stanowi┼éy has┼éo, symbol, znak, wyra┼╝a┼éy nastroje spo┼éeczne, by┼éy form─ů demonstracji narodowej i dopiero czas i tradycja nada┼éy im charakter pami─ůtek. Tak wi─Öc dla kolejnych pokole┼ä sens pami─ůtki narodowej i zawarte w niej przes┼éanie by┼éy zmienne. Ta wielo┼Ť─ç spe┼énianych funkcji, ci─ůg┼éo┼Ť─ç idei, ale i r├│┼╝norodno┼Ť─ç interpretacji powoduj─ů w─ůtpliwo┼Ťci przy okre┼Ťlaniu, co jest, a co nie jest pami─ůtk─ů narodow─ů. Przyjmuj─ůc kryterium ┼Ťci┼Ťle historyczne, pami─ůtkami s─ů – bez wzgl─Ödu na form─Ö – te przedmioty, kt├│re ju┼╝ w epoce porozbiorowej by┼éy traktowane jako pami─ůtki historyczne. Przy takim jednak za┼éo┼╝eniu poj─Öcie pami─ůtki jest zbyt ma┼éo precyzyjne, zbyt mocno podkre┼Ťla funkcje spe┼éniane wobec wsp├│┼éczesno┼Ťci. Dotyczy to g┼é├│wnie tzw. pami─ůtek rodzinnych po by┼éych powsta┼äcach, zes┼éa┼äcach, kt├│rych nazwiska nie znalaz┼éy si─Ö na kartach historii, ale pami─ůtki po nich stanowi┼éy dla wsp├│┼éczesnych rodzinno-narodow─ů relikwi─Ö, przechodz─ůc─ů z pokolenia na pokolenie. Wiele pami─ůtek narodowych jest dzi┼Ť tylko zabytkiem kultury materialnej, ┼Ťwiadectwem przesz┼éo┼Ťci, poniewa┼╝ nie mog─ů, z r├│┼╝nych powod├│w, wywo┼éa─ç emocji, jakie by┼éy przewidziane dla nich w chwili powstania. Dlatego te┼╝ data wykonania, formalny charakter przedmiotu, okre┼Ťlanego dzi┼Ť pami─ůtk─ů, maj─ů du┼╝o mniejsze znaczenie ni┼╝ tre┼Ť─ç wpisana przez tw├│rc─Ö, u┼╝ytkownika i tradycj─Ö pokole┼ä.

W┼Ťr├│d rozmaitych pami─ůtek historycznych na szczeg├│ln─ů uwag─Ö zas┼éuguje bi┼╝uteria, okre┼Ťlana dzi┼Ť jako narodowa, patriotyczna, emblematyczna, ┼╝a┼éobna. Znaczenie bi┼╝uterii wynika┼éo z po┼é─ůczenia wielu funkcji, wobec kt├│rych okre┼Ťlenie pami─ůtka narodowa wydaje si─Ö zbyt uproszczone. Bi┼╝uteria spe┼énia┼éa okre┼Ťlone funkcje spo┼éeczne, odegra┼éa te┼╝ istotn─ů rol─Ö w upowszechnianiu tre┼Ťci patriotycznych, by┼éa najbardziej osobist─ů i czyteln─ů form─ů przekazywania uczu─ç i d─ů┼╝e┼ä narodowych.

Pier┼Ťcie┼ä, znany dot─ůd jako symbol mi┼éo┼Ťci, wierno┼Ťci i pami─Öci, stawa┼é si─Ö stopniowo odznak─ů za zas┼éugi dla ojczyzny, znakiem rozpoznawczym dla licznych w pocz─ůtkach XIX w. organizacji spiskowych, wreszcie emblematem narodowym, symbolem my┼Ťli i hase┼é patriotycznych w okresie niewoli. Pier┼Ťcienie upami─Ötnia┼éy kolejne wydarzenia patriotyczne, rocznice historyczne, has┼éa i d─ů┼╝enia narodowe. Ca┼éa wi─Öc historia walki o niepodleg┼éo┼Ť─ç znalaz┼éa swoje symboliczne upami─Ötnienie w bi┼╝uterii patriotycznej.

Tradycja bi┼╝uterii patriotycznej si─Öga drugiej po┼éowy XVIII w. Pierwsze znane egzemplarze wi─ů┼╝─ů si─Ö z dziejami konfederacji barskiej. By┼éy to z┼éote pier┼Ťcienie z du┼╝ym o┼Ťmiok─ůtnym okiem z krwawnika, na kt├│rym dwustronnie wyryty by┼é napis: ÔÇ×Pro lege et patriaÔÇŁ, od spodu: ÔÇ×Pro fide et MariaÔÇŁ, po bokach, na obr─ůczce, nak┼éadane ga┼é─ůzki d─Öbowe na punktowanym tle. Wyra┼╝a┼éy one has┼éa konfederat├│w: ÔÇ×Za prawo i ojczyzn─ÖÔÇŁ, ÔÇ×Za wiar─Ö i Mari─ÖÔÇŁ, odrzucaj─ůc dewiz─Ö orderu Or┼éa Bia┼éego (ÔÇ×Pro fide rege et legeÔÇŁ) i pomijaj─ůc w ten spos├│b osob─Ö kr├│la, kt├│remu konfederaci wypowiadali pos┼éusze┼ästwo. Innym przyk┼éadem pier┼Ťcieni konfederackich by┼éy obr─ůczki ┼╝elazne z wyrytym od wewn─ůtrz napisem: ÔÇ×Jezus Maria J├│zefÔÇŁ, odnosz─ůcym si─Ö do ostatnich s┼é├│w aktu, konfederacji.

Po og┼éoszeniu Konstytucji 3 Maja 1791 r. Stanis┼éaw August ustanowi┼é pier┼Ťcie┼ä nagrodowy, z┼éoty, z napisem: ÔÇ×Fidis manibusÔÇŁ (Dla wiernych r─ůk). Nadawano go jako zaszczytne odznaczenie osobom ze stanu miejskiego zas┼éu┼╝onym dla dzie┼éa Konstytucji. Pier┼Ťcie┼ä ten wyst─Öpuje w dwu odmianach kompozycyjnych. Jedna – z napisem dedykacyjnym wyrytym na owalnej, nalutowanej tarczy, po bokach tarczy data: ÔÇ×3 Maja 1791ÔÇŁ, na wewn─Ötrznym obwodzie obr─ůczki – nazwisko nagrodzonego. Druga odmiana, r├│wnie┼╝ w z┼éocie, to inicja┼éy kr├│lewskie ÔÇ×SARÔÇŁ wyryte na owalnej tarczy, na obr─ůczce od wewn─ůtrz napis dedykacyjny. Charakter pier┼Ťcienia nagrodowego mia┼éa tak┼╝e obr─ůczka z napisem: ÔÇ×Oyczyzna obro┼äcy swemuÔÇŁ, nadawana przez Tadeusza Ko┼Ťciuszk─Ö. Pier┼Ťcienie konfederat├│w barskich; pier┼Ťcienie nagrodowe Stanis┼éawa Augusta i Tadeusza Ko┼Ťciuszki nale┼╝─ů do bezcennych, dzi┼Ť ju┼╝ prawie unikalnych pami─ůtek narodowych.

W epoce napoleo┼äskiej nadziej─Ö na niepodleg┼éo┼Ť─ç u boku Napoleona rozbudza┼é pier┼Ťcie┼ä z┼éoty z czerwono-szafirowym okiem i napisem na zewn─Ötrznym obwodzie obr─ůczki: ÔÇ×┼╗yje Polska – d. 28 czerwca 1812ÔÇŁ. Pier┼Ťcie┼ä ten upami─Ötnia zwo┼éanie nadzwyczajnego Sejmu Konfederacyjnego 26 czerwca 1812 r. i przywr├│cenie Kr├│lestwa Polskiego. Na trzecim posiedzeniu sejmowym, 28 czerwca, minister Tadeusz Matuszewicz pod wra┼╝eniem patriotycznego uniesienia wypowiedzia┼é s┼éowa: ÔÇ×Ju┼╝ jest PolskaÔÇŁ.

S┼éowa te, nieco zmodyfikowane, znalaz┼éy si─Ö na pier┼Ťcieniu. Pier┼Ťcie┼ä, obok poezji okoliczno┼Ťciowej, pozosta┼é trwa┼é─ů pami─ůtk─ů tej ulotnej, kr├│tkotrwa┼éej nadziei na niepodleg┼éo┼Ť─ç.

Upadek Napoleona i nie spe┼énione nadzieje na niepodleg┼éo┼Ť─ç znalaz┼éy swoje odbicie w pier┼Ťcieniu ┼╝elaznym z Or┼éem, Pogoni─ů i napisem b┼éagalnym:

ÔÇ×Bo┼╝e wspieray wiernych Oyczy┼║nieÔÇŁ, umieszczonym na wewn─Ötrznym obwodzie obr─ůczki. Pomys┼é wykonania pier┼Ťcienia i wyryte na nim wezwanie tradycja wi─ů┼╝e z obl─Ö┼╝eniem Zamo┼Ťcia w 1813 r. Dow├│dca twierdzy, gen. Maurycy Hauke, aby wyp┼éaci─ç zaleg┼éy ┼╝o┼éd walcz─ůcym jeszcze ┼╝o┼énierzom, poleci┼é Kazimierzowi Machniekiemu wybicie monet ze sreber ko┼Ťcielnych i miedzi z kas Magistratu. Na monetach tych wybito napis okoliczno┼Ťciowy:

ÔÇ×Bo┼╝e dopom├│┼╝ wiernym Oyczy┼║nieÔÇŁ. Egzemplarze monet bitych w czasie obl─Ö┼╝enia Zamo┼Ťcia sta┼éy si─Ö pami─ůtk─ů narodow─ů, a wybity na nich napis, z pewnymi modyfikacjami tekstu, upowszechni┼éy pier┼Ťcienie. Z tego te┼╝ okresu pochodz─ů pierwsze pier┼Ťcienie z Or┼éem i Pogoni─ů oraz napisem:

ÔÇ×Bo┼╝e zbaw Polsk─ÖÔÇŁ. Ten typ pier┼Ťcienia przetrwa┼é kolejne wzloty i upadki nadziei narodowych, a┼╝ do upadku powstania styczniowego.

Om├│wione tu pokr├│tce pierwsze przyk┼éady bi┼╝uterii narodowej stanowi─ů dzi┼Ť zabytki unikalne, a wiele z nich znanych jest tylko z literatury. Moda na pami─ůtki narodowe narasta┼éa stopniowo, poczynaj─ůc od powstania ko┼Ťciuszkowskiego a┼╝ do powszechnego rozkwitu w okresie manifestacji patriotycznych 1861 r. i powstania styczniowego.

Nale┼╝y podkre┼Ťli─ç, ┼╝e ta forma demonstracji uczu─ç patriotycznych, jak─ů by┼éo noszenie bi┼╝uterii i kult dla pami─ůtek, nie pojawia┼éa si─Ö tylko w okresie kolejnych zryw├│w powsta┼äczych, ale by┼éa sta┼éym elementem patriotyczno-narodowego decorum, utrwalaj─ůc w ten spos├│b ┼Ťwiadomo┼Ť─ç narodow─ů. St─ůd te┼╝ tak wiele pami─ůtek wykonywanych by┼éo dla uczczenia kolejnych rocznic patriotycznych, kt├│re by┼éy ┼Ťwiadectwem trwania narodu, s┼éu┼╝y┼éy pokrzepieniu serc w okresie niewoli.

Emblematyka patriotyczna by┼éa jak gdyby ┼Ťrodkiem porozumienia spo┼éecznego, stanowi┼éa symboliczny system znak├│w, po kt├│rych poznawali si─Ö ludzie s┼éu┼╝─ůcy wsp├│lnej sprawie – walce o niepodleg┼éo┼Ť─ç. Noszenie bi┼╝uterii, kult dla pami─ůtek stanowi┼éy wizualn─ů form─Ö patriotycznego samookre┼Ťlenia. Symbolika ta, m├│wi─ůc najog├│lniej, wyra┼╝a┼éa wierno┼Ť─ç Bogu i Ojczy┼║nie. Dlatego te┼╝ emblematy narodowe prawie zawsze uzupe┼éniane by┼éy symbolami religijnymi. W obrz─Ödowo┼Ťci religijnej szukano oparcia dla wyra┼╝enia uczu─ç patriotycznych.

Pisz─ůc o pami─ůtkach nie spos├│b pomin─ů─ç spraw dotycz─ůcych ich projektowania, wykonywania, sposob├│w upowszechniania. Wyroby te powstawa┼éy przecie┼╝ w warunkach niewoli, ze wzgl─Ödu na cenzur─Ö i represje by┼éy anonimowe, wykonywane konspiracyjnie. Wczesne przyk┼éady bi┼╝uterii stanowi┼éy niew─ůtpliwie produkty indywidualnej sztuki jubilersko-z┼éotniczej, odznacza┼éy si─Ö staranno┼Ťci─ů wykonania, zr├│┼╝nicowan─ů form─ů kompozycyjn─ů. W miar─Ö upowszechniania si─Ö bi┼╝uteria traci┼éa te cechy, daj─ůc pierwsze┼ästwo tre┼Ťci nad form─ů. Dotyczy to zw┼éaszcza bi┼╝uterii ┼╝a┼éobnej z okresu manifestacji 1861 r. Wykonywana ona by┼éa potajemnie przez rzemie┼Ťlnik├│w bran┼╝y metalowej oraz przez liczne warsztaty ┼╝ydowskie. W Warszawie sprzedawano j─ů na ulicach, w parkach, przed ko┼Ťcio┼éami, na prowincji mo┼╝na by┼éo j─ů naby─ç na targach i jarmarkach. Ubogim tandetn─ů bi┼╝uteri─Ö i inne oznaki ┼╝a┼éoby rozdawano bezp┼éatnie.

Wiele pami─ůtek i tzw. galanterii patriotycznej wykonywa┼éy kobiety. Te patriotyczne r─Ökodzie┼éa pozwalaj─ů wczu─ç si─Ö w atmosfer─Ö polskich dom├│w, kt├│r─ů tak pi─Öknie opisuje w ÔÇ×Moich wspomnieniachÔÇŁ Jadwiga Prendowska. W rodzinach kultywowano narodowe tradycje, ┼Ťpiewano pie┼Ťni patriotyczne, recytowano wiersze, szyto kokardy narodowe, haftowano Or┼éy, makaty z emblematami patriotycznymi, a w czasie walk wykonywano sztandary dla oddzia┼é├│w powsta┼äczych. Nawet dekoracja wn─Ötrz podporz─ůdkowana by┼éa uczuciom patriotycznym. Autorka wspomnie┼ä opisuje pok├│j, w kt├│rym ┼Ťciany by┼éy koloru amarantowego w z┼éote gwiazdy, na suficie malowany Orze┼é w locie i ÔÇ×szlaki wojennych armaturÔÇŁ. Tego typu pami─ůtki by┼éy szczeg├│lnie wzruszaj─ůce i niepowtarzalne w swojej formie.

Konieczno┼Ť─ç ukrywania patriotycznego charakteru pami─ůtek utrudnia dok┼éadniejsze ustalenia szczeg├│┼é├│w zwi─ůzanych z ich projektowaniem, wykonywaniem i rozpowszechnianiem. Dotyczy to w r├│wnej mierze wykonawc├│w zawodowych, jak i wytw├│rczo┼Ťci amatorskiej. W kr├│tkim okresie wolno┼Ťci, od grudnia 1830 do sierpnia 1831 r., powsta┼éa sytuacja wyj─ůtkowa, kt├│ra w pewnym stopniu pozwala wnikn─ů─ç w bieg tych spraw tak┼╝e i w okresach p├│┼║niejszych. W czasie powstania listopadowego gazety, takie jak ÔÇ×Kurier WarszawskiÔÇŁ i ÔÇ×Kurier PolskiÔÇŁ, zamieszcza┼éy og┼éoszenia z┼éotnik├│w i jubiler├│w warszawskich, oferuj─ůcych pier┼Ťcienie i inne pami─ůtki wykonywane dla uczczenia wybuchu powstania.

Z┼éotnik Andrzej Litke (Liedkie) zamie┼Ťci┼é nast─Öpuj─ůce og┼éoszenie:

ÔÇ×Podpisany ma honor donie┼Ť─ç Szanownej Publiczno┼Ťci, i┼╝ w fabryce mojej przy ul. Podwale nr 522 znajduj─ů si─Ö do sprzedania pier┼Ťcienie z┼éote z pami─ůtk─ů dnia 29 Listopada i na pami─ůtk─Ö rozpocz─Öcia Sejmu 1830 r. A. LitkeÔÇŁ. Jubiler Eliasz Kelch og┼éasza┼é, ┼╝e w fabryce swojej na Krakowskim Przedmie┼Ťciu posiada do sprzedania ÔÇ×pier┼Ťcienie z┼éote z god┼éami wolno┼Ťci na pami─ůtk─Ö 29 Listopada br. ze wszech miar mi┼éego sercu Polaka, wypracowaneÔÇŁ. Jubiler Antoni Leonowicz informowa┼é: ÔÇ×Wiecznie drogie pami─ůtki na cze┼Ť─ç Rewolucji d. 29 Listopada 1830 r. wypracowa┼éem, to s─ů Orze┼é Bia┼éy wolno stoj─ůcy, wydaj─ůcy has┼éo: Szpetnym szacunek, nikczemnym pogarda. Dosta─ç mo┼╝na u mnie w z┼éocie francuskim i srebrze pier┼Ťcienie, Szpilki z kokard─ů lub kokardy ze szpilkami, sowki do noszenia zegark├│w z moim wewn─ůtrz stemplem A. LeonowiczÔÇŁ. Znany z┼éotnik warszawski Karol Jerzy Lilpop wykonywa┼é ÔÇ×kokardy narodowe z Or┼éem polskim, srebrne, pi─Öknie zrobione… sztuka po z┼é 5ÔÇŁ. Fabryka Wyrob├│w Metalowych i Lakierowanych K. Mintera przy ul. ┼Üwi─Ötokrzyskiej wykonywa┼éa na skal─Ö masow─ů ÔÇ×kokardy narodowe bia┼ée lakierowane z Or┼éem Bia┼éym w polu czerwonymÔÇŁ, w r├│┼╝nych gatunkach i cenie. W Warszawie przy ul. ┼╗abiej istnia┼éa r├│wnie┼╝ fabryka tabakierek, kt├│ra przyjmowa┼éa ÔÇ×obstalunki g┼éadkie w r├│┼╝nych kolorach wyrabiane lub z malowid┼éami i napisami wedle udzielonych wzor├│w… tudzie┼╝ z malowid┼éami zastosowanymi do dziej├│w tego czasuÔÇŁ.

 

 

Nie ulega wi─Öc w─ůtpliwo┼Ťci, ┼╝e cz─Ö┼Ť─ç z zachowanej bi┼╝uterii i pami─ůtek historycznych by┼éa dzie┼éem jubiler├│w i z┼éotnik├│w warszawskich. Og┼éoszenia handlowe zamieszczali przecie┼╝ tylko niekt├│rzy z┼éotnicy, specjalizuj─ůcy si─Ö w wyrobie pami─ůtek patriotycznych. Nale┼╝y przypuszcza─ç, ┼╝e i inne zak┼éady, mo┼╝e na mniejsz─ů skal─Ö, zaspokaja┼éy indywidualne patriotyczne zam├│wienia.

Wi─Ökszymi swobodami cieszyli si─Ö rzemie┼Ťlnicy krakowscy w okresie Wolnego Miasta, kiedy to wykonywanie i sprzedawanie pami─ůtek nie by┼éo wprawdzie dozwolone, ale z pewno┼Ťci─ů znacznie ┼éatwiejsze ni┼╝ w zaborze rosyjskim. Korespondent ÔÇ×Kroniki Emigracji PolskiejÔÇŁ z 1837 r. pisze:

ÔÇ×Jubilerowi tutejszemu p. Modes zabrano w sklepie kilkadziesi─ůt sztuk pier┼Ťcionk├│w z herbami Or┼éa i Pogoni, kt├│re nadto nie w Krakowie, lecz w Wiedniu i Berlinie fabrykowane by┼éy i tam┼╝e dot─ůd publicznie s─ů sprzedawaneÔÇŁ.

Wed┼éug relacji innego korespondenta ÔÇ×KronikiÔÇŁ bi┼╝uteri─Ö patriotyczn─ů mo┼╝na by┼éo r├│wnie┼╝ naby─ç na prowincji. W miasteczku Wadowice u pewnego z┼éotnika skonfiskowano pier┼Ťcienie z Or┼éem i Pogoni─ů warto┼Ťci 2 tys. z┼é. Z┼éotnik ten t┼éumaczy┼é si─Ö przed s─ůdem, ┼╝e sprowadza je z Prus i ÔÇ×tylko niekt├│re do nich ozd├│bki przydajeÔÇŁ. Wynika z tego, ┼╝e w celu zaspokojenia zapotrzebowania spo┼éecznego na bi┼╝uteri─Ö narodow─ů sprowadzano z zagranicy g┼éadkie pier┼Ťcienie, kt├│re miejscowi z┼éotnicy dekorowali symbolami i napisami patriotycznymi, dostosowuj─ůc symboliczne tre┼Ťci do indywidualnych ┼╝ycze┼ä odbiorc├│w. St─ůd te┼╝ prawdopodobnie wynikaj─ů drobne r├│┼╝nice kompozycyjne tego samego typu pier┼Ťcieni. Znane s─ů tak┼╝e przyk┼éady bi┼╝uterii wykonywanej na emigracji. Emigranci polscy przebywaj─ůcy w Dre┼║nie w dow├│d wdzi─Öczno┼Ťci za pomoc i opiek─Ö ofiarowali Klaudynie Potockiej z┼éot─ů bransolet─Ö z Or┼éem i Pogoni─ů oraz napisem: ÔÇ×Wdzi─Öczni Polacy zgromadzeni w Dre┼║nie roku 1832-go 10 marcaÔÇŁ. Z postaci─ů Klaudyny wi─ů┼╝e si─Ö te┼╝ obr─ůczka pami─ůtkowa z napisem: ÔÇ×Klaudyno m├│dl si─Ö za namiÔÇŁ. Obr─ůczk─Ö t─Ö wykonano dla upami─Ötnienia jej ┼Ťmierci w 1836 r.

Najbardziej znane s─ů wyroby patriotyczne firm zegarmistrzowskich Antoniego Patka i Franciszka Czapka w Genewie. Zegarki tych firm, bogato dekorowane symbolami i napisami patriotycznymi, popularne by┼éy w kraju i na emigracji. Firma A. Patka wykona┼éa m. in. z┼éoty zegarek z Or┼éem i Pogoni─ů i napisem dedykacyjnym, kt├│ry ofiarowano w dow├│d wdzi─Öczno┼Ťci lordowi Dudleyowi Stuartowi, rzecznikowi sprawy polskiej w Parlamencie angielskim. W drugiej po┼éowie XIX w. obie firmy mia┼éy ju┼╝ swoje magazyny handlowe w Warszawie. Przyjmowano w nich zam├│wienia na zegarki kieszonkowe m─Öskie i zegarki-naszyjniki damskie, kt├│re dekorowano zgodnie z ┼╝yczeniami klient├│w symbolik─ů patriotyczn─ů, religijn─ů oraz okoliczno┼Ťciowymi napisami.

Jest zrozumia┼ée, ┼╝e nie mamy prawie ┼╝adnych informacji o wytwarzaniu bi┼╝uterii w okresie manifestacji patriotycznych z lat 1861-1862 i powstania styczniowego. ┼╗a┼éobny charakter tej bi┼╝uterii czyni z niej zjawisko zupe┼énie nowe, wybiegaj─ůce swym znaczeniem poza potrzeb─Ö upami─Ötniania wydarze┼ä. Wykonywa─ç j─ů musiano w skali tak masowej, ┼╝e okre┼Ťlenie bi┼╝uteria nie zawsze wydaje si─Ö adekwatne. Mamy tu do czynienia z pocz─ůtkiem powszechnej wytw├│rczo┼Ťci emblematycznej, wykorzystuj─ůcej bez w─ůtpienia istniej─ůc─ů baz─Ö rzemios┼éa miejskiego. Podobnie jak w czasach powstania listopadowego wykonywa┼éy j─ů warsztaty jubilerskie, z┼éotnicze, metalowe, je┼Ťli nie z patriotycznej potrzeby, to dla oczywistego zysku.

Powszechno┼Ť─ç tw├│rczo┼Ťci pami─ůtek w okresie manifestacji nie dowodzi jej braku w okresie mi─Ödzypowstaniowym. Mo┼╝e w┼éa┼Ťnie wtedy, gdy demonstracja publiczna by┼éa niemo┼╝liwa b─ůd┼║ uwa┼╝ana za daremn─ů, wi─Ökszego znaczenia nabiera┼éy wyroby upami─Ötniaj─ůce wydarzenia z przesz┼éo┼Ťci. Wtedy to w┼éa┼Ťnie powstawa┼éy liczne pami─ůtki rocznicowe. Po upadku powstania styczniowego wyst─ůpi┼éo z kolei zjawisko powracania pami─Öci─ů do powsta┼ä i powielania ├│wczesnej bi┼╝uterii jako pami─ůtek. Bi┼╝uteria istnia┼éa nadal staj─ůc si─Ö coraz bardziej pami─ůtk─ů ┼╝a┼éobn─ů po kolejnej utraconej nadziei na niepodleg┼éo┼Ť─ç. Nowego znaczenia nabra┼éy pami─ůtki wraz z odzyskaniem niepodleg┼éo┼Ťci. Po spe┼énieniu swych zada┼ä patriotyczno-symbolicznych stawa┼éy si─Ö stopniowo ┼Ťwiadectwem przesz┼éo┼Ťci narodowej, zabytkiem muzealnym, przedmiotem kolekcjonerstwa.

Pami─ůtkarstwo historyczne nie jest zjawiskiem wy┼é─ůcznie polskim, we Francji po 1815 r. szeroko rozpowszechnione by┼éy pami─ůtki napoleo┼äskie, w czasach w┼éoskiego Risorgimento pami─ůtki zwi─ůzane z Garibaldim, podobne przyk┼éady mo┼╝na r├│wnie┼╝ znale┼║─ç na W─Ögrzech po 1849 r.

Zbi├│r pami─ůtek Muzeum Historycznego m. st. Warszawy powstawa┼é w ci─ůgu wielu lat. Zawiera on przedmioty zwi─ůzane z powstaniem listopadowym, styczniowym, okresem manifestacji oraz pojedyncze egzemplarze upami─Ötniaj─ůce r├│┼╝ne inne wydarzenia historyczne XIX w. Dominuje w nim bi┼╝uteria patriotyczna i ┼╝a┼éobna z okresu manifestacji i powstania styczniowego. Ze wzgl─Ödu na tre┼Ť─ç w┼é─ůczono tu tak┼╝e takie wyroby, jak: zegarki, fili┼╝anki, pucharki, kokardy rocznicowe, klamry do pas├│w, sakiewki, breloczki i inne przyk┼éady zabytk├│w kultury materialnej, dekorowane wizerunkami bohater├│w narodowych, symbolami i napisami o tre┼Ťci patriotycznej. Ta rozmaito┼Ť─ç przedmiot├│w pozwala na pe┼éniejsze uj─Öcie ewolucji zjawiska.

Pocz─ůtkiem zbior├│w i ich podstaw─ů sta┼é si─Ö zesp├│┼é pami─ůtek pochodz─ůcy ze znanej przedwojennej kolekcji Eugeniusza Phulla. Zbi├│r ten zosta┼é zg┼éoszony do zakupu przez syna E. Phulla, Henryka, w ko┼äcu 1952 r. W 1953 r. za po┼Ťrednictwem Centralnej Komisji Zakupu Muzeali├│w, dzia┼éaj─ůcej przy Centralnym Zarz─ůdzie Muze├│w i Ochrony Zabytk├│w, zbi├│r ten zakupiono dla Muzeum Historycznego. Zapisany zosta┼é w oddzielnej ksi─Ödze inwentarzowej, tzw. zbior├│w wydzielonych, st─ůd pami─ůtki pochodz─ůce z tego zespo┼éu maj─ů w katalogu numer inwentarza z literami Ph. Kolekcja E. Phulla prezentowana by┼éa na wystawach jubileuszowych po┼Ťwi─Öconych powstaniu styczniowemu we Lwowie i Warszawie. Katalog wystawy warszawskiej z 1918 r. opracowany przez Edwarda Chwalewika, obejmuje ca┼é─ů kolekcj─Ö, kt├│ra opr├│cz zbioru pami─ůtek zawiera┼éa r├│wnie┼╝ ryciny, numizmaty, r─Ökopisy, stare fotografie. Por├│wnuj─ůc zesp├│┼é pami─ůtek wymieniony w tym katalogu ze zbiorem znajduj─ůcym si─Ö obecnie w Muzeum nie stwierdza si─Ö zasadniczej r├│┼╝nicy w zawarto┼Ťci. Zbi├│r Phulla, stanowi─ůcy fragment dawnej kolekcji, liczy ponad 200 pozycji.

Muzeum, pozyskuj─ůc do swoich zbior├│w tak liczny i cenny zbi├│r pami─ůtek, postanowi┼éo go systematycznie uzupe┼énia─ç zakupami w Desie i od os├│b prywatnych. Nie mo┼╝na pomin─ů─ç tu faktu, ┼╝e prawie jedn─ů trzeci─ů zbioru stanowi─ů dary os├│b prywatnych. Zesp├│┼é ten, cho─ç ubo┼╝szy ilo┼Ťciowo, jest bardziej zr├│┼╝nicowany, je┼Ťli chodzi o rozmaito┼Ť─ç przedmiot├│w i ich form─Ö kompozycyjn─ů. W zbiorze E. Phulla wiele egzemplarzy jest powt├│rzonych, identycznych kompozycyjnie; dotyczy to zw┼éaszcza obr─ůczek i krzy┼╝yk├│w ┼╝a┼éobnych z okresu manifestacji warszawskich.

W zbiorach Muzeum znajduj─ů si─Ö r├│wnie┼╝ pami─ůtki zwi─ůzane z powstaniem listopadowym i Wielk─ů Emigracj─ů wchodz─ůce w sk┼éad wydzielonej kolekcji z zapisu dra Ludwika Goda. Kolekcja ta jest przedmiotem oddzielnych opracowa┼ä katalogowych, zawartych w trzech tomach. W 1976 r. ukaza┼é si─Ö tom I zawieraj─ůcy ksi─Ögozbi├│r, w 1978 r. tom III zawieraj─ůcy pami─ůtki historyczne, medale i medaliony, w druku jest tom II obejmuj─ůcy ryciny. Z tego wzgl─Ödu pami─ůtki nale┼╝─ůce do tej kolekcji zosta┼éy pomini─Öte.

Pami─ůtki historyczne nie zyska┼éy dot─ůd dostatecznego uznania badaczy, ciesz─ů si─Ö natomiast od dawna nies┼éabn─ůcym zainteresowaniem kolekcjoner├│w. S─ů one nadal-przedmiotami poruszaj─ůcymi serca, budz─ů zrozumia┼ée wzruszenie. Wci─ů┼╝ ┼╝ywa jest tradycja upami─Ötniania wydarze┼ä uznawanych za istotne w historii narodu przez symboliczne przedmioty ujmuj─ůce w skr├│cie sens prze┼╝ycia zbiorowego. W dalszym ci─ůgu powstaj─ů rozmaite emblematy podkre┼Ťlaj─ůce i utrwalaj─ůce uczucia patriotyczne. Zmieniaj─ů si─Ö wprawdzie formy i tre┼Ťci, ale mo┼╝na si─Ö dopatrywa─ç ci─ůg┼éo┼Ťci zjawiska. Wynika st─ůd uzasadnione przypuszczenie, ┼╝e pami─ůtki s─ů interesuj─ůcym, cho─ç niedocenionym ┼║r├│d┼éem do poznania ewolucji ┼Ťwiadomo┼Ťci narodowej. Katalog nie ma oczywi┼Ťcie tak wyg├│rowanych ambicji. Celem jego jest opracowanie zbior├│w Muzeum Historycznego m. st. Warszawy i przedstawienie wst─Öpnych propozycji nowego spojrzenia na pami─ůtki narodowe.

Chronologia katalogu zosta┼éa okre┼Ťlona przede wszystkim zasi─Ögiem zbior├│w muzealnych. Nie ma w nich pami─ůtek z okresu I wojny ani pami─ůtek legionowych. St─ůd tytu┼é pami─ůtki powsta┼ä narodowych. Ten zakres tematyczny jest umowny i ┼Ťmia┼éo go przekraczam. Trzeba przecie┼╝ si─Ögn─ů─ç, je┼Ťli jest to mo┼╝liwe, do ┼║r├│de┼é powstania tej formy upami─Ötniania zdarze┼ä, ludzi oraz idei. Nie mo┼╝na w sztuczny spos├│b wy┼é─ůcza─ç pami─ůtek powsta┼äczych od wszelkich innych form manifestacji typu patriotycznego, a nawet form upami─Ötnienia tre┼Ťci o w─ůtpliwym zwi─ůzku z patriotyzmem, np. pami─ůtek zwi─ůzanych z postaci─ů Aleksandra I. Tak wi─Öc w katalogu umieszczono do┼Ť─ç liczne, znajduj─ůce si─Ö w zbiorach pami─ůtki wykonane dla uczczenia ksi─Öcia J├│zefa Poniatowskiego, a tak┼╝e pojedyncze egzemplarze tw├│rczo┼Ťci pami─ůtkowo-patriotycznej z okresu Ksi─Östwa Warszawskiego, Kr├│lestwa Kongresowego i okresu mi─Ödzypowstaniowego. Umieszczenie ich w katalogu wydaje si─Ö celowe cho─çby ze wzgl─Öd├│w formalnych, chodzi tu o pe┼én─ů prezentacj─Ö zbior├│w, a tak┼╝e o pokazanie, ┼╝e ta forma demonstracji patriotycznej narasta┼éa stopniowo i daje si─Ö u┼éo┼╝y─ç w pewien ci─ůg logiczny.

Uk┼éad katalogu jest chronologiczno-tematyczny. Powstania narodowe potraktowano nie jako cezury, ale jako wydarzenia ogniskuj─ůce wytw├│rczo┼Ť─ç pami─ůtkarsk─ů, okre┼Ťlaj─ůce jej symboliczne tre┼Ťci. Wydaje si─Ö, ┼╝e klasyfikacja formalna, wed┼éug rodzaju pami─ůtek i czasu ich powstania, w tym przypadku by┼éaby rozwi─ůzaniem fa┼észywym, daj─ůc pierwsze┼ästwo formie nad tre┼Ťci─ů. Wyj─ůtek zrobiono dla pami─ůtek z zes┼éania. Stanowi─ů one jednolity zesp├│┼é, nie wyr├│┼╝niaj─ůcy si─Ö ani form─ů, ani chronologi─ů podporz─ůdkowan─ů kolejnym powstaniom. S─ů to symbole narodowe z w┼éasnymi odr─Öbnymi tre┼Ťciami, wynikaj─ůcymi z unikalno┼Ťci prze┼╝ycia, jakim by┼éo zes┼éanie.

Ka┼╝dy z rozdzia┼é├│w katalogu poprzedzony jest wst─Öpem zawieraj─ůcym charakterystyk─Ö pami─ůtek w danym okresie, a tak┼╝e omawiaj─ůcym ciekawsze przyk┼éady, nawet je┼Ťli nie wyst─Öpuj─ů one w katalogu.

Osobny rozdzia┼é po┼Ťwi─Öcono pami─ůtkom z okresu manifestacji patriotycznych z lat 1861-1862. Jest to uzasadnione przede wszystkim liczb─ů tych pami─ůtek, stanowi─ů one bowiem prawie po┼éow─Ö zbioru, ale tak┼╝e ich wyra┼║n─ů odr─Öbno┼Ťci─ů. Zbi├│r ten obejmuje tak r├│┼╝norodne formy upami─Ötnienia tych wydarze┼ä, ┼╝e jest prawie kompletny. We wst─Öpie do tego rozdzia┼éu om├│wiono szerzej problematyk─Ö historyczn─ů, co wydaje si─Ö konieczne dla zrozumienia powszechnego charakteru tej symbolicznej demonstracji, nazywanej przez niekt├│rych historyk├│w ÔÇ×wojn─ů emblematow─ůÔÇŁ.

Uk┼éad hase┼é nie zosta┼é podporz─ůdkowany sta┼éym zasadom. Kolejno┼Ť─ç zwi─ůzana jest g┼é├│wnie z rodzajem posiadanych pami─ůtek oraz znaczeniem, jakie spe┼énia┼éy w okresie ich powstania. Najliczniej reprezentowana jest oczywi┼Ťcie bi┼╝uteria patriotyczna, kt├│ra spe┼énia┼éa rol─Ö szczeg├│ln─ů. St─ůd te┼╝ na pocz─ůtku ka┼╝dego rozdzia┼éu znalaz┼éy si─Ö pier┼Ťcienie i obr─ůczki, na kt├│rych symbolika patriotyczna jest najbardziej czytelna i jednoznaczna. Dalsze ujednolicanie kolejno┼Ťci wydawa┼éo si─Ö niecelowe, tym bardziej ┼╝e opracowywany zbi├│r nie upowa┼╝nia do zbyt daleko id─ůcych wniosk├│w oznaczeniu poszczeg├│lnych typ├│w pami─ůtek. W ramach rozdzia┼é├│w umieszczono pami─ůtki oryginalne, powsta┼ée i u┼╝ywane w danym okresie, ale tak┼╝e egzemplarze rocznicowe.

Pod poszczeg├│lnymi has┼éami znajduj─ů si─Ö cz─Östo informacje dotycz─ůce typ├│w pami─ůtek i ich rozmaitych odmian kompozycyjnych, a tak┼╝e historia przedmiotu, znana g┼é├│wnie z relacji ofiarodawc├│w.

Forma zapisu katalogowego, tak r├│┼╝nych przecie┼╝ przedmiot├│w, nie mog┼éa zosta─ç w pe┼éni ujednolicona. Trzeba pami─Öta─ç, ┼╝e opisy powinny oddawa─ç charakter przedmiotu jako pami─ůtki, a to nie zawsze da┼éo si─Ö pogodzi─ç z zasadami obowi─ůzuj─ůcymi w typowych katalogach dzie┼é sztuki.

Podana bibliografia dotyczy zar├│wno konkretnych pozycji, jak te┼╝ informacji og├│lnych o poszczeg├│lnych typach pami─ůtek. Odnosi si─Ö to przede wszystkim do bi┼╝uterii patriotycznej. Zamieszczony na ko┼äcu katalogu wykaz wa┼╝niejszych pozycji bibliograficznych zawiera r├│wnie┼╝ prace wykorzystane przy opracowaniu wst─Öp├│w.

Katalog jest bogato ilustrowany. Przy doborze ilustracji pomini─Öto jedynie powt├│rzenia wynikaj─ůce z identyczno┼Ťci egzemplarzy lub zbyt ma┼éych r├│┼╝nic kompozycyjnych, kt├│re nie zosta┼éyby dostrze┼╝one na fotografii. Wyb├│r dotyczy w┼éa┼Ťciwie tylko bi┼╝uterii ┼╝a┼éobnej z okresu manifestacji 1861 r., a tak┼╝e niekt├│rych pami─ůtek r├│┼╝nych, jak np. orze┼éki. W przypadku przedmiot├│w dwustronnych, jak np. krzy┼╝yki, podawano wymiennie fotografi─Ö awersu lub rewersu, w zale┼╝no┼Ťci od pewnych r├│┼╝nic w u┼╝ytej symbolice.

Niniejsza publikacja daleka jest od wyczerpania tematu i stanowi dopiero pierwszy krok nad tym ciekawym, a nie opracowanym dot─ůd zjawiskiem w naszej historii.