Nie tylko ozdoba. Z bi┼╝uteri─ů przez wieki

 


Wystawa ze zbior├│w:
Muzeum Etnograficznego im. F. Kotuli w Rzeszowie
Muzeum Regionalnego im. dra Janusza Petera w Tomaszowie Lubelskim
Działów: Archeologii, Historii i Sztuki Muzeum Okręgowego w Rzeszowie
Alfreda Sepioła z Jasła
oraz prace autorskie:
Justyny Pisarek z Rzeszowa
Macieja Kilarskiego z Rzeszowa
Tadeusza Sońskiego z Rzeszowa
Scenariusz, kurator : Judyta Sos, Jakub Basara
Aran┼╝acja: Jakub Basara, Justyna Pisarek

Od czas├│w najdawniejszych cz┼éowiek zdobi┼é swoje cia┼éo i ubi├│r, pocz─ůtkowo drobnymi ozdobami zrobionymi z muszelek, z─Öb├│w, a nawet bursztynu. Wraz z rozwojem ludzko┼Ťci zwi─Öksza┼éa si─Ö ilo┼Ť─ç wykorzystywanych surowc├│w, pojawi┼éa si─Ö bi┼╝uteria z miedzi, br─ůzu, ┼╝elaza, z┼éota i srebra. Powstawa┼éy nowe wzorce i rozwi─ůzania techniczne. Zmienia┼éy si─Ö mody, m├│wi─ůce nam dzi┼Ť nie tylko o upodobaniach w┼éa┼Ťcicieli, ale r├│wnie┼╝ o zaawansowaniu kulturowym, gospodarczym, a tak┼╝e o wzajemnym oddzia┼éywaniu r├│┼╝nych kultur.

Najwa┼╝niejsz─ů rol─ů bi┼╝uterii jest ozdoba cia┼éa, podniesienia w┼éasnej atrakcyjno┼Ťci. Do tego typu ozd├│b nale┼╝─ů naszyjniki, wisiory, diademy, bransolety, r├│┼╝nego rodzaju kolczyki, klipsy i zausznice.

Dawniej bi┼╝uteria nie odgrywa┼éa jedynie funkcji zdobniczej. Niekt├│re elementy ubioru spe┼énia┼éy rol─Ö u┼╝ytkow─ů. Ozdobne guzy, klamry, zapinki, brosze i szpile mia┼éy podtrzymywa─ç elementy ubioru (zw┼éaszcza w staro┼╝ytno┼Ťci), a jednocze┼Ťnie cz─Östo by┼éy kunsztownie wykonane. Zachwycaj─ů szpile kultury ┼éu┼╝yckiej, zako┼äczone g┼é├│wkami o r├│┼╝nych kszta┼étach, fibule z okresu wp┼éyw├│w rzymskich zadziwiaj─ů r├│┼╝norodno┼Ťci─ů form. P─ůgwice s┼éu┼╝─ůce do zapinania p─Ötlic u ┼╝upan├│w i kontusz├│w robiono czasem ze srebra lub z┼éota i ozdabiano szlachetnymi kamieniami. R├│wnie wiele emocji wywo┼éuj─ů przepi─Ökne klamry pas├│w noszone przez pierwszych S┼éowian. Niezwykle dekoracyjne by┼éy klamerki but├│w noszonych przez magnateri─Ö polsk─ů, ubieraj─ůc─ů si─Ö na styl zachodni. Przyk┼éad├│w mo┼╝na by mno┼╝y─ç wiele.

Niekt├│re elementy bi┼╝uterii odgrywa┼éy r├│wnie┼╝ funkcj─Ö religijn─ů. W┼Ťr├│d bi┼╝uterii odkrywanej przez archeolog├│w znajduj─ů si─Ö amulety, kt├│re mia┼éy broni─ç swego w┼éa┼Ťciciela przed czarami, z┼éymi duchami i niepowodzeniem. Zapewne s─ů w┼Ťr├│d nich i talizmany maj─ůce przynosi─ç w┼éa┼Ťcicielowi szcz─Ö┼Ťcie. Wraz z narodzinami chrze┼Ťcija┼ästwa pojawi┼éy si─Ö symbole wyznawanej wiary, kt├│re r├│wnie┼╝ cz─Östo by┼éy pi─Öknie zdobione i wykonywane z drogich kruszc├│w. Wa┼╝nym elementem stroju ludowego by┼éy korale, na kt├│re cz─Östo na┼éo┼╝ony by┼é krzy┼╝yk lub medalik. Te ostatnie upami─Ötnia┼éy r├│wnie┼╝ uroczysto┼Ťci jubileuszowe, misyjne, odpustowe, konsekracje ko┼Ťcio┼é├│w oraz niekt├│re wydarzenia polityczne. Na tym tle wyr├│┼╝niaj─ů si─Ö przepi─Öknie zdobione enkolpiony, kryj─ůce wewn─ůtrz relikwie lub cytaty z Pisma ┼Üwi─Ötego.

Jednym z najciekawszych rodzaj├│w bi┼╝uterii jest bi┼╝uteria patriotyczna. Mo┼╝na do niej zaliczy─ç np. zawieszane na piersi podczas konfederacji barskiej ryngrafy z Matk─ů Bosk─ů Cz─Östochowsk─ů, ukazan─ů na tle or┼éa, ale tak┼╝e pier┼Ťcienie, krzy┼╝yki, bransolety, medale, wisiory z emblematami narodowymi. Na pami─ůtk─Ö uchwalenia Konstytucji 3 Maja Stanis┼éaw August Poniatowski zas┼éu┼╝onym reformatorom wr─Öcza┼é pier┼Ťcienie pami─ůtkowe z grawerowanym napisem ÔÇ×Fidia manibusÔÇŁ (dla wiernych r─ůk). Tadeusz Ko┼Ťciuszko najwaleczniejszych ┼╝o┼énierzy nagradza┼é pier┼Ťcieniami z wygrawerowanym ÔÇ×Ojczyzna Obro┼äcy SwemuÔÇŁ . W okresie wojen napoleo┼äskich pisano na pier┼Ťcieniach ÔÇ×Ju┼╝ ┼╝yje PolskaÔÇŁ, a po ich kl─Öskach: ÔÇ×Bo┼╝e wspieraj wiernych Ojczy┼║nieÔÇŁ. W okresie ┼╝a┼éoby narodowej niewiasty zamienia┼éy sw─ů bi┼╝uteri─Ö na maj─ůc─ů niewielk─ů warto┼Ť─ç materialn─ů bi┼╝uteri─Ö wykonywan─ů z czarno oksydowanego srebra, stali, lawy wulkanicznej i rogu. Ch─Ötnie noszono bransolety w formie kajdan, krzy┼╝yki upami─Ötniaj─ůce ofiary demonstracji 8 kwietnia 1861, pier┼Ťcienie z symbolami cierniowej korony, palmy m─Öcze┼ästwa, herbami Polski i Litwy. Ozdoby te mia┼éy wielk─ů warto┼Ť─ç moraln─ů, by┼éy dowodem wiary w odzyskanie niepodleg┼éo┼Ťci, m─Öcze┼ästwa narodu oraz braterstwa z walcz─ůcymi o wolno┼Ť─ç. Osoby nosz─ůce bi┼╝uteri─Ö patriotyczn─ů nara┼╝one by┼éy na represje zaborc├│w. Pier┼Ťcienie pami─ůtkowe pojawia┼éy si─Ö r├│wnie┼╝ w┼Ťr├│d zes┼éa┼äc├│w na Sybir oraz ┼╝o┼énierzy I i II wojny ┼Ťwiatowej.

Poza walk─ů, pami─Öci─ů i mi┼éo┼Ťci─ů ojczyzny pier┼Ťcienie symbolizowa┼éy r├│wnie┼╝ mi┼éo┼Ť─ç i wierno┼Ť─ç ma┼é┼╝e┼äsk─ů. By┼éy oznak─ů w┼éadzy pa┼ästwowej, godno┼Ťci biskupiej, dostoje┼ästwa urz─Ödnik├│w pa┼ästwowych. S┼éu┼╝y┼éy do piecz─Ötowania dokument├│w. Spe┼énia┼éy r├│wnie┼╝ rol─Ö znaku rozpoznawczego po┼Ťr├│d rod├│w szlacheckich czy te┼╝ w┼Ťr├│d tajnych organizacji, np. Filaret├│w.

R├│wnie┼╝ ┼éa┼äcuchy, kt├│re nosili ┼Ťwieccy i duchowni mo┼╝ni oraz rycerstwo w pocz─ůtkowym okresie, identyfikowa┼éy przede wszystkim piastowane urz─Ödy. Bi┼╝uteria by┼éa oznak─ů presti┼╝u, maj─Ötno┼Ťci oraz przynale┼╝no┼Ťci klasowej. Podkre┼Ťla┼éa pozycj─Ö spo┼éeczn─ů w┼éa┼Ťciciela.

Bi┼╝uterii przypisywano r├│wnie┼╝ magiczn─ů moc. Wiele by┼éo w historii legendarnych klejnot├│w, kt├│re mia┼éy podobno wspomaga─ç swojego w┼éa┼Ťciciela ÔÇô czy to od dolegliwo┼Ťci fizycznych, czy te┼╝ psychicznych i duchowych, mia┼éy trzyma─ç wrog├│w z daleka i chroni─ç przed z┼éymi mocami. Zielniki pe┼éne s─ů receptur s┼éu┼╝─ůcych do wykonywania ma┼Ťci i mikstur z dodatkiem sproszkowanych kamieni szlachetnych. Wed┼éug protoko┼éu cud├│w z XIII w. pier┼Ťcie┼ä biskupi ┼Ťw. Stanis┼éawa z opalowym oczkiem leczy┼é choroby umys┼éu i s┼éabo┼Ť─ç g┼éowy. Pier┼Ťcie┼ä z szafirem noszony na lewej r─Öce mia┼é wzmacnia─ç serce i wspomaga─ç wzrok. Szmaragdowe oczko pier┼Ťcienia odp─Ödza┼éo epilepsj─Ö, b├│l i choroby serca. Oczywi┼Ťcie by┼éy r├│wnie┼╝ klejnoty, o kt├│rych m├│wiono, ┼╝e sprowadzaj─ů kl─ůtw─Ö na w┼éa┼Ťciciela.

Klejnoty i precjoza by┼éy r├│wnie┼╝ kosztownym mieniem ruchomym, kt├│re mo┼╝na by┼éo ┼éatwo sprzeda─ç i zastawi─ç. Bi┼╝uteria by┼éa ch─Ötnie wr─Öczanym (i r├│wnie ch─Ötnie przyjmowanym) upominkiem. U┼╝ywana by┼éa jako forma przekupstwa, oddawana na rzecz spraw narodowych lub jako wota do ko┼Ťcio┼é├│w.

Przedmioty prezentowane na wystawie ÔÇ×Nie tylko ozdoba ÔÇô Z bi┼╝uteri─ů przez wiekiÔÇŁ pochodz─ů z r├│┼╝nych epok i nale┼╝a┼éy do r├│┼╝nych warstw spo┼éecznych. Ze zbior├│w Muzeum Okr─Ögowego w Rzeszowie prezentowane s─ů zar├│wno znaleziska z wykopalisk archeologicznych, elementy rzeszowskiego stroju ludowego, pami─ůtki patriotyczne, jak i ozdoby noszone przez tutejsze elity. Szczeg├│lnie interesuj─ůce s─ů przedmioty odkryte na grodzisku w Czermnie pochodz─ůce ze zbior├│w Muzeum Regionalnego im. dr Janusza Petera w Tomaszowie Lubelskim, oraz kolekcja bi┼╝uterii etnicznej ze zbior├│w prywatnych Alfreda Sepio┼éa dyrektora Muzeum Regionalnego w Ja┼Ťle.

http://www.muzeumetnograficzne.rzeszow.pl