Historia Bi┼╝uterii

Artystyczna, sztuczna, srebrna, z┼éota, z koralik├│w, etniczna, orientalna… Mo┼╝na by tak jeszcze d┼éugo wymienia─ç. Bi┼╝uteria zawsze jest ÔÇ×jaka┼Ť” i chwa┼éa jej za to. Odpowiednio dobrana potrafi doda─ç elegancji b─ůd┼║ wprowadzi─ç nut─Ö szale┼ästwa czy ekstrawagancji. A najwa┼╝niejsze jest to, ┼╝e stanowi dope┼énienie naszego ubioru wydobywaj─ůc czy, nawet bardziej ju┼╝, podkre┼Ťlaj─ůc nasz styl, nasze zainteresowania i inspiracje – po prostu to co drzemie w naszej duszy. To w┼éa┼Ťnie dzi─Öki bi┼╝uterii czujemy si─Ö bardziej unikalni, oryginalni, zw┼éaszcza je┼Ťli zaopatrujemy si─Ö w wyroby nietypowe czy niepowtarzalne.

Niezale┼╝nie od poziomu rozwoju cywilizacyjnego cz┼éowiek zawsze lubi┼é ozdoby. Badania archeologiczne dowodz─ů, i┼╝ najstarsza znana nam bi┼╝uteria datowana jest na ok. 20 tys. lat p.n.e. Pocz─ůtkowo do ozdabiania swego cia┼éa wykorzystywane by┼éy kamyki, muszle, drewno, ko┼Ťci i z─Öby zwierz─Öce, a tak┼╝e kwiaty i ptasie pi├│ra. Z niekt├│rych materia┼é├│w wytwarzano amulety, kt├│re mia┼éy chroni─ç przed z┼éymi mocami. I tu ciekawostka – prawo do ich noszenia mieli tylko i wy┼é─ůcznie m─Ö┼╝czy┼║ni! Mniej wi─Öcej dopiero po 3500 r. p.n.e. bi┼╝uteri─Ö zacz─Öto wytwarza─ç z metalu – do jej produkcji wykorzystywano br─ůz, mied┼║, z┼éoto oraz srebro. Za prze┼éom uwa┼╝any jest rok 2000 p.n.e., kiedy to Egipcjanie zacz─Öli wytwarza─ç nie tylko bogato zdobione kolczyki, naszyjniki i bransolety, ale r├│wnie┼╝ broszki czy grzebienie. Ju┼╝ wtedy bi┼╝uteria pe┼éni┼éa funkcje u┼╝ytkowe, estetyczne i, wspomniane ju┼╝ wcze┼Ťniej, religijne. By┼éa elementem magii, dowodzi┼éa o statusie spo┼éecznym, bogactwie i s┼éawie.

W staro┼╝ytnym Egipcie bi┼╝uterii przypisane by┼éo pe┼énienie przede wszystkim roli magicznej i religijnej. Amulety maj─ůce chroni─ç przed z┼éem i nieprzychylno┼Ťci─ů losu by┼éy sporz─ůdzane z r├│┼╝nych materia┼é├│w. Niezbyt zamo┼╝ni obywatele ÔÇ×daru Nilu” musieli zadowoli─ç si─Ö fajansem i szk┼éem, gdy tymczasem bogaci dumnie nosili amulety zdobione z┼éotem oraz kamieniami szlachetnymi, np. ametystem czy turkusem. Kamienie te by┼éy synonimami si┼éy, w┼éadzy, bogactwa. Talizmany te towarzyszy┼éy swoim w┼éa┼Ťcicielom nie tylko za ┼╝ycia, ale r├│wnie┼╝ po ┼Ťmierci. Poza nimi du┼╝─ů popularno┼Ťci─ů cieszy┼éy si─Ö tak┼╝e bransolety noszone na r─Ökach i nogach oraz szerokie naszyjniki i obro┼╝e wykonywane ze z┼éota i kamieni lub z kilku rz─Öd├│w fajansowych kolorowych paciork├│w.

Okres klasyczny w staro┼╝ytnej Grecji (V-IV w. p.n.e.; za granice przyj─Öto zwyci─Ösk─ů dla Grek├│w bitw─Ö morsk─ů pod Salamin─ů w 480 r. p.n.e. oraz ┼Ťmier─ç Aleksandra Macedo┼äskiego w 330 r. p.n.e.) by┼é okresem tworzenia rzeczy pi─Öknych. W├│wczas powstawa┼éy prawid┼éa oraz zasady estetyki. Nie inaczej by┼éo z bi┼╝uteri─ů. To w┼éa┼Ťnie z tego okresu pochodzi najpi─Ökniejsza bi┼╝uteria staro┼╝ytnej Grecji. Do wyrobu wykorzystywane by┼éy ju┼╝ nie tylko srebro i z┼éoto, ale tak┼╝e z┼éocony br─ůz. Naszyjniki sporz─ůdzano z element├│w w kszta┼écie amforek i g┼é├│w zwierz─ůt. Bransolety natomiast przybiera┼éy form─Ö w─Ö┼╝a lub rozci─Ötej obr─Öczy, kt├│rej ko┼äcom nadawano kszta┼ét lwich g┼é├│w i innych zwierz─ůt. Kolczyki pocz─ůtkowo stanowi┼éy miniatur─Ö bransolet, z czasem zacz─Öto je wzbogaca─ç o kamienie szlachetne.

Po Grecji czas oczywi┼Ťcie na Rzym. Tu prym wiod┼éy kamienie szlachetne. I cho─ç w┼éa┼Ťnie na tych terenach po raz pierwszy pojawi┼éy si─Ö diamenty, najpopularniejsze okaza┼éy si─Ö jednak szmaragdy. Najlepsi przyjaciele kobiety musieli ÔÇ×troch─Ö” poczeka─ç na uznanie. Do produkcji naszyjnik├│w wykorzystywano szklane b┼é─Ökitno-zielone paciorki, ┼éa┼äcuszki z fantazyjnymi ogniwkami i zawieszkami, np. ze z┼éotych monet. Kolczyki zwykle przybiera┼éy kszta┼ét ko┼éa, wisz─ůcej per┼éy czy szklanego paciorka. Powszechne sta┼éo si─Ö noszenie pier┼Ťcieni. I tu ju┼╝ bez dyskryminacji kobiet – przedstawiciele obu p┼éci zdobili nimi swoje palce, aczkolwiek roz┼éam w przypadku noszenia tych wyrob├│w istnia┼é z tym, ┼╝e mia┼é on charakter nie p┼éciowy, a zawodowy. Z┼éote pier┼Ťcienie, na znak sprawowanego urz─Ödu, nosili wy┼é─ůcznie dygnitarze i senatorzy. Zwykli obywatele musieli zadowoli─ç si─Ö pier┼Ťcieniami z ┼╝elaza. W najlepszych czasach rzymskiego imperium noszono je nawet na wszystkich palcach u r─ůk. Powszechne by┼éy w Rzymie r├│wnie┼╝ agrafy do spinania szat ze z┼éota i br─ůzu dekorowane kamieniami oraz bogate w ornamenty spinki i szpile do upinania fryzur wykonywane ze z┼éota, srebra lub ko┼Ťci s┼éoniowej zako┼äczone zwykle per┼é─ů lub z┼éot─ů kulk─ů.

┼Üredniowiecze – nowy dzia┼é w dziejach historii – nawi─ůzywa┼éo do tradycji antycznych. Ogromn─ů wag─Ö przywi─ůzywano do symboliki kamieni, wierzono w ich w┼éa┼Ťciwo┼Ťci magiczne i lecznicze. Dla przyk┼éadu: sproszkowane rubiny zmieszane z winem i podawane w srebrnych kielichach mia┼éy strzec przed chorobami, a tak┼╝e zwi─Öksza─ç potencj─Ö. Kardyna┼éowie i biskupi nosili pier┼Ťcienie wysadzane szafirami symbolizuj─ůce w ten spos├│b zwrot ich my┼Ťli ku wszystkiemu co boskie. W wiekach ┼Ťrednich z┼éoto zyska┼éo miano najszlachetniejszego metalu – symbolizowa┼éo m─ůdro┼Ť─ç monarchy, godno┼Ť─ç kr├│lewsk─ů oraz dostoje┼ästwo. Wraz z pojawieniem si─Ö du┼╝ych dekolt├│w w damskich strojach wzros┼éa popularno┼Ť─ç wisior├│w i naszyjnik├│w, r├│wnie┼╝ w kszta┼écie krzy┼╝a, co by┼éo zwi─ůzane oczywi┼Ťcie z szerzeniem si─Ö chrze┼Ťcija┼ästwa. U schy┼éku ┼Ťredniowiecza kr├│lowa┼éa bi┼╝uteria m─Öska.

W okresie renesansu nast─ůpi┼é rozkwit z┼éotnictwa, co wywo┼éa┼éo istn─ů mod─Ö na noszenie wyrob├│w z┼éotniczych i bi┼╝uterii. Post─Öp techniczny i rozpowszechnianie si─Ö wzornik├│w w ca┼éej Europie (ksi─ů┼╝ek z rycinami przedstawiaj─ůcymi najmodniejsze przyk┼éady bi┼╝uterii) spowodowa┼éo produkowanie bi┼╝uterii w podobnych stylach na skal─Ö niemal┼╝e masow─ů. Sza┼é ogarn─ů┼é r├│wnie┼╝ i m─Ö┼╝czyzn, kt├│rzy w tym czasie miewali nie rzadko wi─Öcej bi┼╝uterii ni┼╝ kobiety, np. kr├│l Anglii – Henryk VIII Tudor. Bi┼╝uteria renesansowa to bi┼╝uteria kolorowa, sp├│jna z malarstwem, sztuk─ů dekoratorsk─ů i rze┼║b─ů tego okresu, mniej religijna, a bardziej klasyczna, z naturalistycznymi wzorami. Naszyjniki i ┼éa┼äcuchy nadal pozostawa┼éy w modzie, cho─ç rosn─ůc─ů popularno┼Ťci─ů cieszy┼éy si─Ö broszki oraz wisiorki z miniaturowymi portretami. Z tego okresu pochodz─ů pierwsze ordery przyznawane za wybitne osi─ůgni─Öcia. Te najwa┼╝niejsze by┼éy zdobione… brylantami! To w┼éa┼Ťnie w okresie odrodzenia rozpocz─Ö┼éa si─Ö kariera diamentu – uwa┼╝any jeszcze niedawno za mniej warto┼Ťciowy od rubinu zdetronizowa┼é go i sta┼é si─Ö ju┼╝ na zawsze kr├│lem klejnot├│w.

W XVIII w. bi┼╝uteria zacz─Ö┼éa stawa─ç si─Ö powoli domen─ů kobiecego stroju, natomiast ubiory m─Öskie zdobi┼éy wspominane ju┼╝ ordery zas┼éugi.

Wiek XIX to bi┼╝uteria romantyczna, sentymentalna, ┼╝a┼éobna i patriotyczna. W┼Ťr├│d wyrob├│w dominowa┼éy medaliony oraz pier┼Ťcienie z wygrawerowanymi dedykacjami. Ogromn─ů popularno┼Ťci─ů cieszy┼éy si─Ö kamee, znane od staro┼╝ytno┼Ťci, a w XIX w. rze┼║bione reliefowo w lawie, koralu czy muszli. Bi┼╝uteria epoki romantyzmu wyrabiana by┼éa ze z┼éota, srebra oraz zwi─ůzanych, plecionych, naturalnych w┼éos├│w. Przybiera┼éa formy brosz, wisior├│w czy bransolet. W z┼éotych zawieszkach i medalionach noszono w┼éosy ukochanych. Bi┼╝uteria tego okresu mia┼éa charakter niezwykle sentymentalny, jej w┼éa┼Ťciciele byli z ni─ů bardzo zwi─ůzani emocjonalnie, symbolizowa┼éa wiern─ů mi┼éo┼Ť─ç oraz wieczn─ů przyja┼║┼ä. Moda na bi┼╝uteri─Ö ┼╝a┼éobn─ů wi─ů┼╝e si─Ö ze zwyczajem zapisywania w spadku specjalnie sporz─ůdzonych na t─Ö okoliczno┼Ť─ç pier┼Ťcieni krewnym i przyjacio┼éom, aby nosili je na pami─ůtk─Ö zmar┼éych. Pier┼Ťcienie memento mori dekorowane czarn─ů emali─ů z motywem czaszki, piszczeli, klepsydr czy krzy┼╝a, a tak┼╝e inne wyroby takie jak wisiory czy brosze zdobione scenami alegorycznymi z motywami urny, krzy┼╝a, grobu istnia┼éy ju┼╝ na pocz─ůtku XVIII w. Jednak to okres panowania angielskiej kr├│lowej Wiktorii (1837-1901) nosz─ůcej przez ostatnich 40 lat swojego ┼╝ycia ┼╝a┼éob─Ö po ksi─Öciu Albercie, rozpowszechni┼é mod─Ö na bi┼╝uteri─Ö ┼╝a┼éobn─ů. Popularna sta┼éa si─Ö czarna bi┼╝uteria ze z┼éota i srebra, zdobiona czarn─ů emali─ů, gagatem, onyksem, per┼éami symbolizuj─ůcymi ┼ézy. Bi┼╝uteri─Ö patriotyczn─ů zwi─ůzan─ů g┼é├│wnie z powstaniami narodowymi stanowi┼éy przede wszystkim brosze, medaliony oraz spinki z podobiznami walcz─ůcych bohater├│w narodowych.

Pod koniec XIX w. wraz z post─Öpuj─ůc─ů ide─ů naturalizmu i powstaniem art nouveau (styl w sztuce, w Polsce i Austrii znany pod nazw─ů ÔÇ×secesja”) zacz─Öto kreowa─ç mod─Ö na bi┼╝uteri─Ö bogat─ů w motywy ro┼Ťlinne, zoomorficzne, fantastyczno-ba┼Ťniowe. Kr├│lowa┼éy w┼Ťr├│d nich p─Öki kwiat├│w, dekoracyjne li┼Ťcie, ptasie pi├│ra (cz─Östo pawie), egzotyczne orchidee, postacie smok├│w, maszkarony, owady. Inspiracj─ů dla artyst├│w by┼éa sztuka japo┼äska, arabska oraz egipska. Jubilerzy fin de siecle’u korzystali z r├│┼╝norodnych materia┼é├│w: z┼éota, platyny, srebra, metali kolorowych, kamieni p├│┼észlachetnych o szlifie kaboszonowym, barwnej emalii, bursztynu, macicy per┼éowej, ko┼Ťci s┼éoniowej, szylkretu, pere┼é, diament├│w, rubin├│w czy szafir├│w. Niezale┼╝nie od warto┼Ťci surowca wyroby cieszy┼éy si─Ö du┼╝ym uznaniem i popularno┼Ťci─ů z uwagi na sw─ů oryginalno┼Ť─ç┬á oraz unikalno┼Ť─ç.

Na pocz─ůtku zesz┼éego wieku na popularno┼Ťci zyska┼éa platyna, kt├│ra wcze┼Ťniej nie cieszy┼éa si─Ö uznaniem jubiler├│w z uwagi na bardzo wysok─ů temperatur─Ö topnienia. Doskonale nadaje si─Ö do ┼é─ůczenia z brylantami i jest cenniejsza ni┼╝ z┼éoto. W XX w. nast─ůpi┼é rozw├│j taniej bi┼╝uterii masowej produkowanej na skal─Ö przemys┼éow─ů. Emali─Ö zast─ůpiono plastikiem, kamienie szlachetne – szk┼éem, a z┼éoto i platyn─Ö – innymi metalami. Obecnie du┼╝ym zainteresowaniem cieszy si─Ö bi┼╝uteria hand made – r─Öcznie wykonywana, oryginalna a przy tym te┼╝ niedroga.

Przemys┼é jubilerski nie pr├│┼╝nuje, ┼Ťledzi trendy w modzie, wykorzystuje je do produkcji najr├│┼╝niejszych wyrob├│w, nam pozostaje odnale┼║─ç w tej przebogatej ofercie co┼Ť dla siebie, co nada nam oryginalno┼Ťci i uczyni nasz styl bardziej indywidualnym w tym ┼Ťwiecie nastawionym na ma┼éo ambitn─ů ÔÇ×mas├│wk─Ö”.

Na podstawie:

┼╗aba J., 2006: „Ilustrowana encyklopedia ska┼é i minera┼é├│w”, Videograf II, Katowice

http://mona.gsi.pl/historia.html

http://www.apart.pl/pl/bizuteria,Historia-bizuterii

http://www.sztuka.pl/index.php?id=124&tx_ttnews[cat]=40&tx_ttnews[tt_news]=52&tx_ttnews[backPid]=119&cHash=8176b3a024

http://bizuteria.zakupyonline.org/

http://www.pakamera.pl/bizuteria.htm

http://www.antypodymody.pl/historia-bizuterii,4.html