Bi┼╝uteria patriotyczna w zbiorach Muzeum Cysters├│w w W─ůchocku

Od 1991 r. istnieje w zabytkowych murach trzynastowiecznego opactwa Cysters├│w w W─ůchocku, muzeum utworzone ze zbior├│w przekazanych klasztorowi przez znanego w latach 70. kolekcjonera – ksi─Ödza Walentego ┼Ülusarczyka, proboszcza z Nowej S┼éupi*.

Poka┼║n─ů cz─Ö┼Ť─ç ekspozycji stanowi─ů pami─ůtki zwi─ůzane z powstaniem styczniowym, a w┼Ťr├│d nich sztandary powsta┼äcze, bro┼ä bia┼éa i palna, elementy ubioru i wyposa┼╝enia powsta┼äc├│w, torby, pasy, ┼éadownice, a tak┼╝e archiwalia i rzadkie druki z tego czasu, dokumenty podpisane przez przyw├│dc├│w powsta┼äczych – Traugutta, Langiewicza, Czachowskiego, Hauke-Bosaka ,oraz ich osobiste pami─ůtki i fotografie rodzinne. S─ů r├│wnie┼╝ eksponaty zwi─ůzane z represjami po upadku powstania, pami─ůtki po wi─Ö┼║niach i zes┼éa┼äcach, kajdany, ┼éa┼äcuchy, elementy ubioru kator┼╝nik├│w, wyroby zes┼éa┼äc├│w i przedmioty ich osobistego u┼╝ytku.

Poczesne miejsce w tej kolekcji zajmuje bi┼╝uteria patriotyczna pochodz─ůca z poprzedzaj─ůcego wybuch powstania styczniowego okresu ┼╝a┼éoby narodowej oraz z czasu bezpo┼Ťrednio po upadku powstania. Bi┼╝uteria patriotyczna, to tak specyficznie polskie zjawisko, niewyst─Öpuj─ůce na tak─ů skal─Ö w ┼╝adnym innym kraju, pojawi┼éa si─Ö u schy┼éku XVIII w. i trwa┼éa z przerwami i w r├│┼╝nych formach do czas├│w wsp├│┼éczesnych. Nie przestaj─ůc by─ç ozdob─ů, sta┼éa si─Ö jednocze┼Ťnie form─ů manifestacji uczu─ç patriotycznych, a zarazem ┼Ťrodkiem porozumienia spo┼éecznego, poprzez wyst─Öpuj─ůce na niej znaki symbolizuj─ůce wierno┼Ť─ç Bogu i Ojczy┼║nie. W ┼╝adnym chyba jednak czasie nie mia┼éa tak wymownej symboliki i nie by┼éa tak powszechna, jak w okresie ┼╝a┼éoby narodowej, kiedy noszenie jej rozbudza┼éo nadzieje spo┼éecze┼ästwa na odzyskanie niepodleg┼éo┼Ťci.

W latach 1860-1862 odbywa┼éy si─Ö, g┼é├│wnie w Warszawie, liczne nabo┼╝e┼ästwa ┼╝a┼éobne, odprawiane dla przypomnienia rocznic historycznych i uczczenia pami─Öci bohater├│w zryw├│w niepodleg┼éo┼Ťciowych. Masowy udzia┼é ludno┼Ťci stolicy w tych nabo┼╝e┼ästwach, organizowanych ku pokrzepieniu serc w czasie niewoli, nadawa┼é im charakter demonstracji narodowych. Tak─ů wielk─ů demonstracj─ů uczu─ç patriotycznych by┼é pogrzeb Katarzyny Sowi┼äskiej, wdowy po generale powstania listopadowego, w czerwcu 1860 r. Kolejne manifestacje – 25 lutego 1861 r. w 30. rocznic─Ö powstania listopadowego oraz krwawo st┼éumiona manifestacja 27 lutego – spowodowa┼éy og┼éoszenie w ko┼Ťcio┼éach powszechnej ┼╝a┼éoby narodowej. Jej zewn─Ötrznym przejawem by┼éo noszenie, mimo surowego zakazu carskiego, czarnych ubior├│w. Przyk┼éady takich stroj├│w damskich, sprowadzanych z Pary┼╝a, znajduj─ů si─Ö r├│wnie┼╝ w ekspozycji w─ůchockiego Muzeum. U┼╝ywane dot─ůd klejnoty zast─ůpiono czarn─ů bi┼╝uteri─ů. Nastr├│j ┼╝a┼éoby spot─Ögowa┼éa masakra, do jakiej dosz┼éo podczas rozgromienia przez kozak├│w i ┼╝andarm├│w carskich najwi─Ökszej manifestacji patriotycznej, jaka odby┼éa si─Ö 8 kwietnia 1861 r. na Placu Zamkowym w Warszawie.
Zbi├│r kilkunastu krzy┼╝yk├│w z kolekcji Muzeum w W─ůchocku jest przyk┼éadem bi┼╝uterii upami─Ötniaj─ůcej te wydarzenia. Krzy┼╝e w┼éa┼Ťnie, jak si─Ö uwa┼╝a, zapocz─ůtkowa┼éy mod─Ö na bi┼╝uteri─Ö ┼╝a┼éobn─ů. Wykonane by┼éy, podobnie jak wi─Ökszo┼Ť─ç wyrob├│w bi┼╝uterii patriotycznej, z materia┼é├│w tanich i ┼éatwo dost─Öpnych, najcz─Ö┼Ťciej ┼╝elaza, o┼éowiu, mosi─ůdzu, cyny, rzadziej z drewna hebanowego, ko┼Ťci s┼éoniowej i srebra. Bardzo zr├│┼╝nicowany jest te┼╝ poziom ich wykonania, od starannych, indywidualnych wyrob├│w, po tandetne i masowo produkowane.

Najpopularniejsze by┼éy powszechnie noszone ┼╝eliwne krzy┼╝yki r├│┼╝nej wielko┼Ťci, z datami dziennymi manifestacji (fot. 1). Na awersie widnieje na poprzecznej belce napis PAMI─äTKA, a na pionowej daty 25, 27 LUT. 8 KWIET. 1861. Na rewersie, w miejscu skrzy┼╝owania ramion, korona cierniowa i prze┼éo┼╝ona przez ni─ů palma – symbole m─Öcze┼ästwa, oraz napis na pionowej belce WARSZAWA.

R├│wnie┼╝ popularne by┼éy krzy┼╝yki o┼éowiane o zako┼äczeniach ramion w formie kulek, z figurk─ů Chrystusa Ukrzy┼╝owanego na awersie i upami─Ötniaj─ůcym manifestacje napisem D 25, 27 LUTY 1861 na rewersie. Przyk┼éadem indywidualnego wyrobu odznaczaj─ůcego si─Ö staranno┼Ťci─ů wykonania jest krzy┼╝yk z ko┼Ťci s┼éoniowej o zako┼äczeniach ramion w formie sp┼éaszczonych ga┼éek z mosi─Ö┼╝n─ů figurk─ů Chrystusa, rotulusem z napisem INRI i czaszk─ů. Na odwrocie wyryty napis PAMI─äTKA 27 LUTEGO 1861 R. (fot. 2).

Bi┼╝uteri─Ö o charakterze bardziej luksusowym reprezentuje naszyjnik w formie korali z doczepionym krzy┼╝ykiem z czarnego szylkretu. W bezpo┼Ťrednim s─ůsiedztwie krzy┼╝yka znajduj─ů si─Ö du┼╝e, okr─ůg┼ée, malowane na czarno koraliki, ozdobione metalowymi guzami imituj─ůcymi kameryzacj─Ö. Pozosta┼ée paciorki s─ů mniejsze, wieloboczne, wykonane z laki i czarnego szk┼éa (fot. 3).
Obok krzy┼╝yk├│w pojawi┼éy si─Ö wkr├│tce inne wyroby bi┼╝uterii ┼╝a┼éobnej – obr─ůczki, pier┼Ťcionki, broszki, klamry, spinki do mankiet├│w i krawat├│w. Przyk┼éadem bardzo popularnego wyrobu jest p┼éaska obr─ůczka pokryta od zewn─ůtrz emali─ů (w tym przypadku b┼é─Ökitn─ů, zazwyczaj by┼éa to emalia czarna), na kt├│rej widniej─ů daty manifestacji warszawskich i korona cierniowa z ga┼é─ůzk─ů palmow─ů, symbolizuj─ůce m─Öcze┼ästwo narodu i ┼╝a┼éob─Ö (fot. 4)
Znacznie bogatsz─ů symbolik─Ö prezentuj─ů pier┼Ťcionki z podw├│jnie skr─Öconego drutu srebrnego, rozszerzaj─ůcego si─Ö w p─Ötl─Ö, obejmuj─ůc─ů u┼éo┼╝on─ů poziomo kotwic─Ö, zako┼äczon─ů krzy┼╝em. Na kotwic─Ö na┼éo┼╝ony jest orze┼éek, a p─Ötl─Ö spina miniaturowa k┼é├│deczka. Drut skr─Öcony na kszta┼ét sznura symbolizuje sp─Ötanie, niewol─Ö, podobnie jak spinaj─ůca go k┼é├│deczka. Ale obok tej symboliki ┼╝a┼éobnej pojawiaj─ů si─Ö te┼╝ tre┼Ťci bardziej optymistyczne – kotwica z Or┼éem, jako god┼éem narodowym, oznacza nadziej─Ö na odzyskanie niepodleg┼éo┼Ťci, a wie┼äcz─ůcy j─ů krzy┼╝, opr├│cz znaczenia ┼╝a┼éobnego, jest r├│wnie┼╝ symbolem zmartwychwstania (fot. 5).

Nieco skromniejszy jest zbli┼╝ony form─ů i technik─ů wykonania pier┼Ťcionek z pojedynczego, skr─Öconego drutu srebrnego, zako┼äczonego dwiema kulkami, do kt├│rego doczepione jest p┼éaskie serduszko, wype┼énione czarn─ů emali─ů, w centrum kt├│rej widnieje drugie miniaturowe serduszko z wy┼╝┼éobionym orze┼ékiem. Serce, skute ┼éa┼äcuchem, lecz zachowuj─ůce w swym wn─Ötrzu god┼éo pa┼ästwowe – Or┼éa, jest wyrazem uczu─ç patriotycznych Polak├│w b─Öd─ůcych w niewoli, ale g┼é─Öboko kochaj─ůcych ojczyzn─Ö (fot. 6).

Te emblematy patriotyczne – krzy┼╝, kotwica, orze┼éek, serce gorej─ůce, powtarza┼éy si─Ö w innych rodzajach bi┼╝uterii, takich jak klamry do pasa (fot. 7), spinki czy broszki, i wyra┼╝a┼éy podobne tre┼Ťci.

Kilka egzemplarzy starannie wykonanych broszek, powsta┼éych w 1861 r. i p├│┼║niej, w okresie powstania styczniowego, prezentuje inn─ů symbolik─Ö. Maj─ů one kszta┼ét zwini─Ötego w formie ko┼éa pasa spi─Ötego klamr─ů, w kt├│rego a┼╝urowym, kolistym polu widnieje Orze┼é lub dwudzielna tarcza herbowa z Or┼éem i Pogoni─ů, a od maja 1863 r., kiedy to sta┼éa si─Ö god┼éem Rz─ůdu Narodowego, tr├│jpolowa tarcza z herbami Polski, Litwy i Rusi, na tle czerwonej, b┼é─Ökitnej i bia┼éej emalii. Wyra┼╝aj─ů one jedno┼Ť─ç tych ziem, podkre┼Ťlon─ů napisami – W JEDNO┼ÜCI SI┼üA i BO┼╗E ZBAW POLSK─ś (fot. 8 i 9)

Motyw tarczy herbowej wyst─Öpuje r├│wnie┼╝ na spinkach do mankiet├│w (fot. 10 i 11) i na wisiorku z┼éo┼╝onym z trzech po┼é─ůczonych w uk┼éadzie pionowym element├│w – herbu, Or┼éa wspartego na banderoli z napisem BO┼╗E ZBAW POLSK─ś oraz okr─ůg┼éej plakietki z Or┼éem okolonym napisem o tej samej tre┼Ťci (fot. 12).

Jednoznaczn─ů wymow─Ö symboliczn─ů mia┼éy czarne bransolety lub naszyjniki w formie ┼éa┼äcucha, wykonane z ebonitu lub drewna, z zawieszonymi na nich krzy┼╝ykami, k┼é├│dkami lub medalionami (fot. 13).

Po upadku powstania styczniowego, na skutek surowych represji carskich i zsyłek na Sybir, zaprzestano masowego noszenia biżuterii patriotycznej. Z nielicznych jej egzemplarzy, jakie wtedy powstawały, zniknęły dotychczas powszechnie używane symbole. Jedynym, jaki pozostał, był Orzeł na czarnym tle. Poprzez tak duże uproszczenie, tym dobitniejsza stała się jego wymowa (fot. 14).

Na zako┼äczenie tego przegl─ůdu wybranych przyk┼éad├│w bi┼╝uterii patriotycznej prezentowanej na ekspozycji Muzeum w W─ůchocku wypada wspomnie─ç o jeszcze jednym eksponacie. W┼Ťr├│d znajduj─ůcych si─Ö tam kilku przedmiot├│w pami─ůtkowych wykonanych przez zes┼éa┼äc├│w na uwag─Ö zas┼éuguje szczeg├│lnie cenny, bo zrobiony z bardzo nietrwa┼éego materia┼éu, unikalny pier┼Ťcionek, kt├│ry zosta┼é przywieziony z Syberii przez A. Bukowskiego, skazanego na katorg─Ö za udzia┼é w powstaniu, a ofiarowany przez jego prawnuka Jerzego Ludkiewicza z Gda┼äska. Obr─ůczka upleciona jest z ciemnego w┼éosia (wed┼éug ofiarodawcy – z w┼éos├│w z brody), a oczko wykonane w formie nak┼éadki ze z┼éotej blaszki, na kt├│rej, na tle czarnej emalii widnieje napis z┼éotymi literami AMITIE.
Pier┼Ťcionki takie robione by┼éy przez skaza┼äc├│w w kopalniach na Uralu. Z┼éoto kupowali oni potajemnie od zatrudnionych tam robotnik├│w. Do naszych czas├│w zachowa┼éy si─Ö ju┼╝ tylko nieliczne egzemplarze tego typu wyrob├│w (fot. 15).

Kolejne okresy noszenia bi┼╝uterii patriotycznej – czas I wojny ┼Ťwiatowej, pierwsze lata niepodleg┼éo┼Ťci, lata 30. XX w. czy okres II wojny ┼Ťwiatowej, nie przynios┼éy ju┼╝ nowych motyw├│w czy form w tych wyrobach. Powtarzane by┼éy wzory i symbole wcze┼Ťniej u┼╝ywane, przy czym najpopularniejsze by┼éy pier┼Ťcienie ozdobione wizerunkiem Or┼éa, czego przyk┼éadem s─ů liczne pier┼Ťcionki legionowe i sygnety z czasu II wojny ┼Ťwiatowej.**

*Kolekcja zosta┼éa przekazana klasztorowi w 1979 r. Na pocz─ůtku lat 80. autorzy tej publikacji przeprowadzili inwentaryzacj─Ö zbior├│w, sporz─ůdzaj─ůc katalog i dokumentacj─Ö fotograficzn─ů obiekt├│w. Wol─ů ofiarodawcy i ┼╝yczeniem Prymasa Polski ks. kardyna┼éa Stefana Wyszy┼äskiego by┼éo utworzenie muzeum w opactwie Cysters├│w w W─ůchocku. Sta┼éo si─Ö to mo┼╝liwe po wprowadzeniu religii do szk├│┼é, gdy zwolni┼éa si─Ö du┼╝a, naro┼╝na sala barokowego skrzyd┼éa klasztoru, kt├│ra dotychczas, prowizorycznie podzielona, pe┼éni┼éa funkcj─Ö salek katechetycznych. Kolekcja ks. ┼Ülusarczyka by┼éa obszerna i wielotematyczna. Autorzy, urz─ůdzaj─ůc ekspozycj─Ö muzealn─ů, dokonali wyboru eksponat├│w pod k─ůtem zilustrowania walk niepodleg┼éo┼Ťciowych narodu polskiego, poniewa┼╝ taka by┼éa sugestia ofiarodawcy i ks. Prymasa Wyszy┼äskiego. Inne dzia┼éy kolekcji, niezwi─ůzane z tym tematem, prezentowane s─ů na ekspozycji zmiennej.
** Por. artyku┼é M. Gradowskiego Motywy patriotyczne w bi┼╝uterii polskiej w „PJ” nr 2(10), 2000 (red.).

Aniela Zinkiewicz-Ryndziewicz, Zygmunt Ryndziewicz