Bi┼╝uteria od biedermeieru do art d├ęco

Wystawa w pozna┼äskim Muzeum Narodowym prezentuje obiekty jubilerskie, kt├│re stylistycznie przynale┼╝─ů do biedemeieru, historyzmu, secesji i art d├ęco. Zgromadzone precjoza, opr├│cz znaczenia typowo ozdobnego, maj─ů tak┼╝e symbolik─Ö paradn─ů, patriotyczn─ů, sentymentaln─ů i ┼╝a┼éobn─ů

Wystawa powsta┼éa z zamys┼éu Iwony Korgul-Wyszatyckiej z Muzeum Mazowieckiego w P┼éocku. W┼é─ůczy┼éa ona do niej bi┼╝uteri─Ö ze zbior├│w Muzeum Narodowego w Poznaniu i Muzeum Miedzi w Legnicy. Ekspozycj─Ö tworzy oko┼éo 270 klejnot├│w, w tym 63 nale┼╝─ů do Muzeum Narodowego w Poznaniu, 123 do Muzeum Mazowieckiego w P┼éocku i 85 do Muzeum Miedzi w Legnicy. Pierwsza ods┼éona wystawy mia┼éa miejsce w P┼éocku – od 29 stycznia do 10 czerwca 2007, druga w Legnicy – od 12 wrze┼Ťnia do 31 grudnia 2007.

Teraz go┼Ťci w Muzeum Sztuk U┼╝ytkowych, oddziale Muzeum Narodowego w Poznaniu. R├│┼╝ne by┼éy drogi gromadzenia kolekcji bi┼╝uterii. Muzeum p┼éockie od 1968 r. specjalizuje si─Ö w sztuce secesyjnej i od tego czasu tworzy si─Ö tu kolekcj─Ö bi┼╝uterii – oczywi┼Ťcie g┼é├│wnie secesyjnej. Dzi┼Ť jest to zbi├│r niezwykle bogaty, w┼Ťr├│d kolekcji muzealnych jeden z najwa┼╝niejszych w kraju. Z kolei kolekcja bi┼╝uterii w legnickim muzeum „zacz─Ö┼éa si─Ö” od powstania w 1979 r. Og├│lnopolskiego Przegl─ůdu Form Z┼éotniczych, kt├│ry dzi┼Ť przybra┼é posta─ç Legnickiego Festiwalu Srebra. Pocz─ůtkowo muzeum by┼éo wraz z legnickim BWA wsp├│┼éorganizatorem owych imprez, a program gromadzenia muzeum przewidywa┼é zakup do zbior├│w prac nagradzanych i wyr├│┼╝nianych w konkursach.

W zwi─ůzku z zakupem w 1993 r. kolekcji polskich sreber art d├ęco i darami nast─Öpnych – w zdecydowanej wi─Ökszo┼Ťci bi┼╝uterii – muzeum ma obecnie najwi─Ökszy w Polsce zesp├│┼é prac czo┼éowych polskich artyst├│w „bi┼╝uteryjnych” z tego czasu: Henryka Grunwalda i J├│zefa Fajngolda, ale te┼╝ tu┼╝ powojennej polskiej tw├│rczo┼Ťci i wytw├│rczo┼Ťci w tym zakresie – g┼é├│wnie po lata 60., z pracami Mamerta Celmi┼äskiego oraz Sp├│┼édzielni ORNO z Warszawy, IMAGO ARTIS z Krakowa czy pozna┼äskiej RYTOSZTUKI w┼é─ůcznie. Zbiory pozna┼äskiego muzeum – w tym i bi┼╝uteryjne – maj─ů 150 lat. Jednak bi┼╝uterii pozyskanej w tamtych czasach, jak i nabytk├│w mi─Ödzywojennych dotrwa┼éo niewiele.

Dzisiejszy stan posiadania

zawdzi─Öczamy nabytkom powojennym: darom, zakupom – g┼é├│wnie dokonywanym w latach 1970-1980 oraz przekazowi sreber z Funduszu Obrony Narodowej. Tytu┼é wystawy zapowiada prezentacj─Ö obiekt├│w od biedermeieru do art d├ęco, czyli zawieraj─ůcych si─Ö w okresie od 1. ─çw. XIX w. do lat 1920-1940. Ale jak to w dziejach sztuki w og├│le, tak i w rozwoju bi┼╝uterii nic nie jest takie proste i oczywiste.

Ot├│┼╝ pewne pomys┼éy i wzory odznaczaj─ů si─Ö tzw. d┼éugim trwaniem. Dotyczy to cho─çby typu korony pier┼Ťcionka czy zawieszki kolczyka, skomponowanego z centralnego wi─Ökszego kamienia – zazwyczaj barwnego, uj─Ötego ramk─ů z drobniejszych bezbarwnych kamieni – najcz─Ö┼Ťciej brylant├│w, kt├│ra to kompozycja trwa nieprzerwanie od 2. po┼é. XVII w. a┼╝ do dzi┼Ť. Na wystawie jej przyk┼éadami s─ů m.in.: broszka-agrafa z ok. 1900 r. z listkami i rozet─ů z rubinu syntetycznego otoczonego brylancikami czy pier┼Ťcionek z szafirem i brylantami, wykonany we Lwowie po 1969 r. – oba klejnoty ze zbior├│w Muzeum Mazowieckiego w P┼éocku.

Charakterystyczne s─ů tak┼╝e powroty do niekt├│rych historycznych – dalszych lub bli┼╝szych – stylistyk; najcz─Ö┼Ťciej to odwo┼éania do klasycyzmu i biedermeieru, jak mia┼éo to miejsce w 4. ─çw. XIX w., w latach ok. 1910-1920, czy jako jeden z nurt├│w stylistycznych lat 30. Od ko┼äca lat 60. trwa moda na art d├ęco i wielki powr├│t tamtej stylistyki w nowych kreacjach bi┼╝uteryjnych. Na wystawie przyk┼éadem tej tendencji jest broszka z akwamarynem ze zbior├│w Muzeum Miedzi w Legnicy, powsta┼éa w okr─Ögu kostromskim w ZSRR po 1958 r., czy nale┼╝─ůca do Muzeum Narodowego w Poznaniu z┼éota brosza paryska z lat 70. wg projektu Nadii Lger, b─Öd─ůca tr├│jwymiarow─ů „wersj─ů” kompozycji „Suprematyzm” Kazimierza Malewicza.

Brosza owa to zarazem najm┼éodszy obiekt na wystawie, za┼Ť najstarsz─ů jest klasycystyczna z┼éota szpila z koralow─ů kame─ů z prze┼éomu XVIII i XIX w., stanowi─ůca doskona┼éy przyk┼éad bi┼╝uterii wci─ů┼╝ modnej przez ca┼éy wiek. Jeszcze kilka obiekt├│w powsta┼éo w 1. po┼é. XIX w.: polskie srebrne pude┼éeczko filigranowe z turkusikami, francuska z┼éota brosza z agatem mszystym, szwajcarski z┼éoty emaliowany zegarek frakowy czy rosyjski z┼éoty naszyjnik z w┼éoskimi koralowymi kameami. Jednak zdecydowana wi─Ökszo┼Ť─ç eksponat├│w – zw┼éaszcza z┼éotych – wykonana zosta┼éa w 2. po┼é. XIX i pocz. XX w., do I wojny ┼Ťwiatowej.

W grupie sreber znacz─ůcy udzia┼é maj─ů obiekty z ko┼äca XIX i 1. ─çw. XX w., jednak najwa┼╝niejsze w┼Ťr├│d nich s─ů prace art d├ęco zmar┼éego w 1958 r. Henryka Grunwalda, inspirowane polskim folklorem, z motywami ba┼Ťniowymi i legendarnymi, marynistycznymi i rodzajowymi oraz realizacje J├│zefa Fajngolda, w tym charakterystyczne brosze i pier┼Ťcionki z g┼é├│wk─ů dziewcz─Öc─ů wykonywane przez artyst─Ö a┼╝ do ┼Ťmierci w 1998 r. Swoje miejsce w ekspozycji ma te┼╝ sztuczna bi┼╝uteria – zw┼éaszcza ta b┼éyszcz─ůca diamentowo – masowo produkowana od lat 30. w modnej, stylistyce art d├ęco.

To czas, kiedy tanie imitacje staj─ů si─Ö w komponowaniu stroju r├│wnoprawne z kosztownymi klejnotami od znanych jubiler├│w. Ogromny jest obszar powstania prezentowanej bi┼╝uterii – od Kostromy i Kazania po USA, przy czym najliczniejszy jest zesp├│┼é prac rosyjskich, a tu g┼é├│wnie z Sankt Petersburga i Moskwy, chocia┼╝ absolutnie pi─Ökna edwardia┼äska brosza brylantowo-platynowa z ok. 1910 r. powsta┼éa w Rydze. Znacz─ůc─ů grup─Ö tworzy bi┼╝uteria z terenu Austro-W─Ögier, przede wszystkim wiede┼äska, a nast─Öpnie realizacje polskie, kt├│re s─ů w absolutnej wi─Ökszo┼Ťci w┼Ťr├│d prac art d├ęco, zar├│wno przed, jak i powojennych.

Zegarki to g┼é├│wnie wyroby szwajcarskie, w┼Ťr├│d nich za┼Ť przepi─Ökne s─ů zw┼éaszcza pektoraliki, czyli damskie zegarki naszyjnikowe; jeden z nich z wykonano w najs┼éawniejszej dawniej firmie zegarmistrzowskiej Antoniego Patka – tu ju┼╝ z czas├│w sp├│┼éki z zi─Öciem Jean Adrien Philippem. Warto te┼╝ zwr├│ci─ç uwag─Ö na pewne dzi┼Ť ju┼╝ zapomniane typy kompozycji bi┼╝uterii oraz techniki jej wytwarzania i zdobienia. I tak mamy tu dwa popularne w epoce wiktoria┼äskiej i edwardia┼äskiej wisiory neglig├ęe, czyli kompozycj─Ö z dwoma „zwisami” nier├│wnej d┼éugo┼Ťci.

Z kolei w┼Ťr├│d wyrob├│w filigranowych s─ů wykonane w technice cannetille, polegaj─ůcej na wykonywaniu tr├│jwymiarowych ma┼éych kwiatk├│w i zwoj├│w z drucika i granulek. Za┼Ť po┼Ťr├│d urzekaj─ůcych barwno┼Ťci─ů i migotliwo┼Ťci─ů emalii, wyr├│┼╝niaj─ů si─Ö dwa klejnociki wykonane technik─ů emalii witra┼╝ykowej, prze┼║roczystej, a┼╝urowej, nie nak┼éadanej na pod┼éo┼╝e. Uwag─Ö zwracaj─ů tak┼╝e prace z pracowni jubilerskiego arcymistrza rosyjskiego ancien r├ęgime, Petera Carla Faberg├ę: rze┼║bione w kamieniu figurki ludzi i zwierz─ůt oraz bi┼╝uteria i akcesoria – w tym wisiorki w kszta┼écie miniaturowych jajeczek, zdobione transparentnymi emaliami na giloszowanym pod┼éo┼╝u.

Komponuj─ůc ekspozycj─Ö chcia┼éam przede wszystkim uzyska─ç taki efekt, by dobrze si─Ö j─ů ogl─ůda┼éo. St─ůd pos┼éu┼╝y┼éam si─Ö pewnymi skojarzeniami wizualnymi, a nie wyk┼éadem stylistycznym, kt├│ry i tak mimowiednie zaistnia┼é. Generalnie z dw├│ch sal, pierwsza jest „z┼éota”, druga „srebrna”, za┼Ť w kolejnych gablotach mamy: ogie┼ä brylant├│w prawdziwych i sztucznych, blask r├│┼╝nobarwnych kamieni, czerwie┼ä korala, ekskluzywne wspania┼éo┼Ťci Faberg├ę, m─Öskie drobiazgi, wielobarwno┼Ť─ç emalii, blask z┼éota, dyskretn─ů wytworno┼Ť─ç srebra – w r├│┼╝nych technikach, i na zako┼äczenie: osobliwo┼Ťci. Ekspozycj─Ö zamykaj─ů fotogramy z wyobra┼╝eniami wytwornych pa┼ä i pan├│w oraz projektami stroj├│w i bi┼╝uterii od biedermeieru do art d├ęco. Urokliw─ů opraw─Ö i aran┼╝acj─Ö wystawy zaprojektowa┼éy i wykona┼éy Iza Kr├│lik i Magda D─ůbrowska z firmy YES Bi┼╝uteria.

Renata Sobczak-Jaskulska kurator wystawy

Bratek – medalion dwucz─Ö┼Ťciowy, Odessa, do 1908 roku, srebro „84” z┼éocone, odlewane, emalia malarska, Muzeum Narodowe w Poznaniu, ze sreber Funduszu Obrony Narodowej
Portmonetka damska w kszta┼écie muszli, firma: Gedlitzka’s Josef B. Sh├Âne, Wiede┼ä, po 1883 r., srebro „3” z┼éocone, t┼éoczone, aplikowane, Muzeum Narodowe w Poznaniu, ze sreber Funduszu Obrony Narodowej
Bransoletka filigranowa, Kazimierz Bierkowski (?), Warszawa, lata: 1896-1899, srebro „84” ci─ůgnione,
Muzeum Narodowe w Poznaniu, ze sreber Funduszu Obrony Narodowej
Broszka wykonana technik─ů cannetille Europa, XIX/XX wiek, srebro ci─ůgnione i odlewane,
Muzeum Narodowe w Poznaniu, ze sreber Funduszu Obrony Narodowej
Medalion secesyjny dwucz─Ö┼Ťciowy, G. F. Schulzt, Niemcy, pocz. XX w., srebro „800” t┼éoczone, Muzeum Narodowe w Poznaniu, ze sreber Funduszu Obrony Narodowej
Wisiorek w stylu Ludwika XVI z seledynowym turkusem Francja, 4. ćwierć XIX wieku, złoto, srebro, brylanty, turkus Muzeum Narodowe w Poznaniu
Naszyjnik secesyjny szafirowo-brylantowy Anton Niklasch, Wiedeń, 4. ćwierć XIX wieku, złoto, srebro, brylanty, szafiry, Muzeum Narodowe w Poznaniu
Zegarek frakowy męski savonette, neorokokowy Genewa, do 1856 roku, złoto tłoczone, emaliowane, Muzeum Narodowe w Poznaniu
Para kolczyk├│w neobarokowych „orientalnych” Europa ┼Ürodkowa (zapewne Wiede┼ä), oko┼éo 1870-1880 roku, z┼éoto dmuchane, emaliowane, turkusy, almandyny, chryzolity, pere┼éki, Muzeum Narodowe w Poznaniu
Broszka – wisiorek w kszta┼écie ┼éab─Ödzia na harfie, S. Popernik, Wiede┼ä, pocz. XX w., srebro „4”, p├│┼épere┼éki, almandyny, Muzeum Narodowe w Poznaniu
Zegarek kieszonkowy m─Öski savonette, secesyjny, Louis Brand & Fils, Biel, Szwajcaria, ok. 1910 r., srebro t┼éoczone, niellowane, stal, mosi─ůdz, Muzeum Narodowe w Poznaniu, ze sreber Funduszu Obrony Narodowej
Naszyjnik w stylu neobaroku antykizuj─ůcego z kameami, z┼éotnik: I.E., Rosja, 3. ─çw. XIX w., kamee: zapewne W┼éochy, z┼éoto „56” odlewane, dmuchane, ci─ůgnione, t┼éoczone, ryte, fakturowane, korale rze┼║bione, szlifowane, Muzeum Narodowe w Poznaniu
Para kolczyków neorenesansowych, Europa Środkowa, 2. poł. XIX w., złoto odlewane, emalie: czarna, biała i zielona, kryształ szlifowany, Muzeum Narodowe w Poznaniu
Brosza „suprematystyczna” wg projektu Nadii L├ęger, z┼éotnik G.P., Pary┼╝, lata 70., z┼éoto „2” walcowane, wycinane, polerowane, Muzeum Narodowe w Poznaniu