Bi┼╝uteria patriotyczna w Muzeum Wojska Polskiego

W okresach dla Polski prze┼éomowych ch─Ötnie manifestowano uczucia patriotyczne poprzez str├│j narodowy, pie┼Ťni, czy cho─çby odpowiednio przyozdobione przedmioty. Tych ostatnich by┼éa ogromna r├│┼╝norodno┼Ť─ç – od kokard „narodowych” poprzez guziki, szarfy, tabakiery, szpile, po pier┼Ťcienie, brosze i zegarki. Te w┼éa┼Ťnie drobne przedmioty dekoruj─ůce str├│j, wykonywane tylko czasem ze szlachetnych metali zyska┼éy miano bi┼╝uterii patriotycznej. Przyj─Ö┼éo si─Ö uwa┼╝a─ç, ┼╝e by┼éa ona zdobiona g┼é├│wnie motywami ┼╝a┼éobnymi – kajdanami, wie┼äcami, koronami cierniowymi, a nawet trumnami. Jednak┼╝e tak dzia┼éo si─Ö jedynie w okresie nasilenia represji – przed i po powstaniach, gdy nast─Öpowa┼éy fale aresztowa┼ä i konfiskat. Na pami─ůtk─Ö poleg┼éych, uwi─Özionych i emigruj─ůcych noszono ┼╝a┼éobno-patriotyczne ozdoby i stroje. W czasie budz─ůcej si─Ö nadziei si─Ögano po postacie bohater├│w narodowych, czy motyw or┼éa.┬áPierwsze przedmioty, kt├│re mo┼╝na okre┼Ťli─ç mianem bi┼╝uterii patriotycznej pochodz─ů z okresu Konfederacji Barskiej (1768-72).
P├│┼║niej pojawiaj─ů si─Ö licznie w okresie Sejmu Wielkiego a zg┼éasza Powstania Ko┼Ťciuszkowskiego. W wieku XIX szczeg├│lny rozkwit tego typu ozd├│b nast─ůpi┼é w szeroko poj─Ötym okresie Powstania Styczniowego. Bi┼╝uteria patriotyczna ch─Ötnie by┼éa noszona w dwudziestym wieku, przed i podczas I. wojny ┼Ťwiatowej. W okresie dwudziestolecia mi─Ödzywojennego stanowi┼éa wyraz patriotycznej i „propa┼ästwowej” postawy w┼éa┼Ťciciela. W czasie II. wojny ┼Ťwiatowej za jej posiadanie grozi┼éy najci─Ö┼╝sze represje ze strony okupant├│w. Spotka─ç j─ů mo┼╝na by┼éa po┼Ťr├│d ┼╝o┼énierzy i uciekinier├│w na Bliskim Wschodzie i Wielkiej Brytanii. R├│wnie┼╝ wi─Özieni przez III Rzesz─Ö i Zwi─ůzek Radziecki wykonywali przedmioty o tym charakterze. Ostatnia bi┼╝uteria patriotyczna pojawi┼éa si─Ö w okresie odradzania si─Ö ducha narodowego w pocz─ůtkach lat osiemdziesi─ůtych ubieg┼éego wieku i wi─ů┼╝e si─Ö nierozerwalnie z epok─ů „Solidarno┼Ťci”.

 

Broszka srebrna (bi┼╝uteria patriotyczna)

Broszka okr─ůg┼éa, wykonana z czarnej masy szklanej uj─Ötej w ramk─Ö ze srebra. Brzeg ozdobiony ornamentem sznurowym. Na ┼Ťrodku umieszczona jest kompozycja z trzech element├│w: krzy┼╝a – znak Chrystusa i wiary, kotwicy – symbol nadziei i or┼éa w koronie z jab┼ékiem i ber┼éem w szponach oznaczaj─ůcego niepodleg┼é─ů Polsk─Ö. Charakterystyczny jest jej czarny kolor po┼é─ůczony ze srebrzystym emblematem na┼éo┼╝onym na szklane, b┼éyszcz─ůce t┼éo. Broszka pochodzi z lat 1861-2. Pierwotnie do mocowania s┼éu┼╝y┼éa umocowana na odwrotnej stronie agrafka (obecnie od┼éamana)

Krzy┼╝yk z Olszynki Grochowskiej (bi┼╝uteria patriotyczna)

Krzy┼╝yk drewniany, ramiona zako┼äczone z┼éotymi skuwkami. Miejsce po┼é─ůczenia ramion zamkni─Öte w czworok─ůtnej, r├│wnie┼╝ z┼éotej┬ápuszce na kt├│rej wygrawerowano z jednej strony „Z Olszynki” a z drugiej „dnia 25 lutego 1831 r.”. Na g├│rnym ramieniu znajduje si─Ö┬ák├│┼éeczko do zawieszenia. Istnia┼éy dwa typy tego rodzaju pami─ůtek: ze spojeniem ramion pe┼énym, i w formie szkatu┼éki. Umieszczano w niej nieco ziemi z pobojowiska, w┼éosy ukochanej osoby, skrawki odzie┼╝y, wiersze patriotyczne i tym podobne pami─ůtki. Krzy┼╝yk zakupiony zosta┼é do zbior├│w Muzeum w 1972 r. Mia┼é on nale┼╝e─ç do uczestnika Powstania Listopadowego porucznika Adama P─ůgowskiego.

Ju┼╝ w trakcie Powstania Listopadowego popularne sta┼éy si─Ö przedmioty wykonane z drzew rosn─ůcych w s┼éynnym lasku olszynowym pod Grochowem. Jak pisa┼é wkr├│tce po bitwie Kurier Polski „Pomys┼éowo┼Ť─ç Warszawian zmierza zu┼╝ytkowa─ç drzewo s┼éynnej Olszynki wyrobem z niego tabakierek pami─ůtkowych i innych drobiazg├│w”.
Wykonywano tak┼╝e igielniki, kubki z pokrywkami ale najpopularniejsze by┼éy krzy┼╝yki noszone jako element stroju, jeszcze d┼éugo po upadku powstania. Przekazywano sobie – nieomal jak relikwie – nawet ga┼é─ůzki ┼Ťci─Öte w Olszynie. Dzia┼éo si─Ö tak szczeg├│lnie podczas obchod├│w kolejnych rocznic bitwy. Ju┼╝ w trakcie powstania przesy┼éano je znajomym w Niemczech i Francji, jako dow├│d polskiego bohaterstwa. Zabierali je ze sob─ů wygna┼äcy udaj─ůcy si─Ö na emigracj─Ö, dla kt├│rych drobiazgi te by┼éy cz─Östo ostatni─ů pami─ůtk─ů Ojczyzny.
Wymiary: 52 X 33 mm

Pier┼Ťcie┼ä srebrny (bi┼╝uteria patriotyczna)

Obr─ůczka wykonany z dw├│ch sznurowo skr─Öconych drut├│w srebrnych symbolizuj─ůcych wi─Özy niewoli. W miejscu po┼é─ůczenia osadzona jest kompozycja z symboli patriotyczno-religijnych. Sk┼éada si─Ö ona z poz┼éacanego gorej─ůcego Serca Jezusowego (mi┼éo┼Ť─ç) na kt├│rym znajduje si─Ö srebrny orze┼é w koronie (Polska). W tle skrzy┼╝owane s─ů krzy┼╝ (wiara) i kotwica (nadzieja). Pier┼Ťcienie tego rodzaju by┼éy szczeg├│lnie popularne w latach poprzedzaj─ůcych wybuch powstania styczniowego – od ko┼äca 1861 roku – i wi─ůza┼éy si─Ö z fal─ů krwawo t┼éumionych demonstracji patriotycznych. By─ç mo┼╝e jest to pier┼Ťcionek dziecinny – wskazuje na to ┼Ťrednica obr─ůczki – 18 mm.

Pier┼Ťcie┼ä z okresu Powstania Styczniowego (bi┼╝uteria patriotyczna)

Cech─ů┬ácharakterystyczn─ů przedmiot├│w pami─ůtkowych powsta┼éych w okresach zryw├│w narodowej by┼éo u┼╝ycie materia┼é├│w nietypowych dla z┼éotnictwa. Po Powstaniu Listopadowym na pami─ůtk─Ö bitwy noszono krzy┼╝yki zrobione z ga┼é─ůzek drzew rosn─ůcych w Olszynce Grochowskiej. Zes┼éa┼äcy wykonywali pier┼Ťcienie i pasyjki z w┼éosia. Si─Ögano cz─Östo po metale nieszlachetne. Najpopularniejszym – i naj┼éatwiej dost─Öpnym – by┼éo ┼╝elazo. Wykonywane z niego pier┼Ťcienie, naszyjniki, krzy┼╝yki i brosze mia┼éy dwojakie znaczenie: Z jednej strony ┼Ťwiadczy┼éy, ┼╝e nosz─ůca je osoba odda┼é wszystkie kosztowno┼Ťci Ojczynie; a z drugiej stanowi┼éa dow├│d, ┼╝e „Polacy kochaj─ů si─Ö w ┼╝elazie” tj. wy┼╝ej ceni─ů wolno┼Ť─ç ni┼╝ skarby.
Prezentowany pier┼Ťcie┼ä wykonany zosta┼é z ┼╝eliwa. Obr─ůczk─Ö ozdabia misterna dekoracja ro┼Ťlinna. W miejscu kamienia znajduje si─Ö plakietka, na kt├│rej wg┼é─Öbnie wyrze┼║biono kotwic─Ö, krzy┼╝ i gorej─ůce serce – symbolizuj─ůce Wiar─Ö, Nadziej─Ö i Mi┼éo┼Ť─ç. Pier┼Ťcie┼ä, wykonany w latach 1863-4 nale┼╝a┼é do weterana Powstania Styczniowego Leonarda Paczewskiego, zmar┼éego schronisku w Michalinie w 1932 roku. Za po┼Ťrednictwem Polskiego Czerwonego Krzy┼╝a przekazany zosta┼é do Muzeum Wojska Polskiego w 1949 roku.
Wymiary: ┼Ťrednica 25 mm.

Klamra do pasa z okresu Powstania Styczniowego (bi┼╝uteria patriotyczna)

Do bi┼╝uterii patriotycznej – z racji bogatego zdobnictwa, motyw├│w i wykonania -zaliczy─ç mo┼╝na r├│wnie┼╝ klamry pas├│w powsta┼äczych z lat 1863-4. Przy braku mundur├│w i broni by┼é to cz─Östo jedyny, obok kokardy bia┼éo-czerwonej, znak przynale┼╝no┼Ťci do wojska narodowego. Noszenie tego rodzaju ozd├│b by┼éo t─Öpione przez zaborc─Ö, nara┼╝aj─ůc posiadacza na represje. Cz─Östo by┼éo r├│wnie┼╝ dowodem, ┼╝e aresztowany nale┼╝a┼é do „partii” i walczy┼é przeciw Rosji.
Wykonana jest z mosi─ůdzu (pierwotnie srebrzonego) z kt├│rego odlano a┼╝urow─ů, czworok─ůtn─ů kompozycj─Ö ro┼Ťlinn─ů w stylu rokokowym z umieszczon─ů po┼Ťrodku kotwic─ů symbolizuj─ůc─ů nadziej─Ö.
Przedstawiona klamra używana była w 1863 roku przez powstańca nazwiskiem Bałukiewicz. Zakupiona została od zbiorów Muzeum w 1939 r.
Wymiary: 65 mm X 113 mm.

.